Một giờ học có thể bắt đầu đúng giờ, diễn ra đúng giáo án và kết thúc đúng thời lượng. Nhưng có một câu hỏi quan trọng hơn: trước khi bước vào lớp, Giáo viên có biết rõ học viên cần đi tới đâu không – và khi bước ra khỏi lớp, có căn cứ để biết họ đã đi tới đâu chưa? Dạy học có mục tiêu không chỉ là viết mục tiêu ở đầu giáo án. Đó là cách người thầy giữ phương hướng cho cả một giờ học.
Hãy hình dung một hành trình.
Nếu không biết điểm đến, rất khó trả lời:
Nên đi đường nào?
Đi bao lâu?
Chỗ nào cần dừng?
Khi nào có thể nói rằng đã tới nơi?
Một giờ dạy cũng vậy.
Nếu Giáo viên chỉ biết:
“Hôm nay tôi dạy Bài này.”
thì vẫn chưa đủ.
Cần biết rõ hơn:
“Sau giờ học này, học viên phải tiến thêm được điều gì?”
Có nội dung họ cần nhớ.
Có điều họ phải hiểu.
Có vị trí họ phải xác định được.
Có kỹ năng họ phải trực tiếp thực hiện.
Có thái độ và trách nhiệm cần được hình thành.
Khi đích đến rõ, người Giáo viên mới có căn cứ để quyết định điều gì cần dạy – điều gì cần làm – và điều gì cần kiểm tra.
Trong một giáo án, mục tiêu thường nằm khá sớm.
Nhưng vị trí của nó trong tư duy người Giáo viên phải kéo dài suốt cả bài.
Bởi sau khi xác định mục tiêu, hàng loạt quyết định tiếp theo đều phải quay về đó.
Nội dung nào cần ưu tiên?
Phương pháp nào phù hợp?
Học viên cần tham gia hoạt động gì?
Phần nào cần nhiều thời gian hơn?
Dùng phương tiện gì?
Kiểm tra bằng cách nào?
Nếu một hoạt động rất hấp dẫn nhưng không giúp người học tiến gần hơn đến mục tiêu, người Giáo viên cần cân nhắc lại giá trị của hoạt động đó.
Nếu một nội dung mình biết rất sâu nhưng vượt quá yêu cầu của bài, không nhất thiết phải đưa hết vào giờ học.
Người Giáo viên không dạy tất cả những gì mình biết.
Người Giáo viên lựa chọn những gì người học cần để đạt mục tiêu.
Một tình huống rất dễ xảy ra là thời gian đang hết dần nhưng giáo án vẫn còn nội dung.
Lúc ấy, tâm lý tự nhiên là nói nhanh hơn.
Cố trình bày hết.
Rút ngắn phần học viên thực hành.
Hoặc bỏ phần kiểm tra cuối bài để kịp “xong giáo án”.
Nhưng nếu mục tiêu của bài là giúp người học làm được, thì việc Giáo viên nói hết nội dung trong khi học viên không còn đủ thời gian thực hành có thực sự là hoàn thành bài?
Đây là lúc mục tiêu trở thành chiếc la bàn.
Nó giúp Giáo viên phân biệt:
đâu là trọng tâm phải bảo vệ;
đâu là phần có thể điều chỉnh;
đâu là hoạt động không được bỏ chỉ vì sắp hết giờ.
Hoàn thành giáo án không phải lúc nào cũng đồng nghĩa hoàn thành mục tiêu.
Mục tiêu không chỉ được kiểm tra ở phút cuối.
Trong quá trình dạy, người Giáo viên cần liên tục nhận tín hiệu từ người học.
Một câu trả lời có thể cho thấy lớp đã hiểu.
Một sự im lặng có thể báo rằng câu hỏi chưa rõ.
Một thao tác sai lặp lại ở nhiều nhóm có thể cho thấy cần dừng lại để hướng dẫn chung.
Một học viên làm được khi được nhắc nhưng chưa thể tự làm cho thấy năng lực vẫn chưa ổn định.
Những tín hiệu ấy giúp người thầy trả lời:
LỚP ĐANG Ở ĐÂU SO VỚI MỤC TIÊU?
Nếu chưa đạt, có thể cần giải thích lại.
Có thể cần thêm một ví dụ.
Có thể phải cho luyện thêm.
Có thể phải sửa một lỗi trước khi chuyển sang phần sau.
Như vậy, dạy học không phải:
ĐÃ LÊN KẾ HOẠCH → CỨ THẾ ĐI HẾT KẾ HOẠCH.
Mà là:
CÓ ĐÍCH → TỔ CHỨC VIỆC HỌC → QUAN SÁT KẾT QUẢ → ĐIỀU CHỈNH → TIẾP TỤC HƯỚNG VỀ ĐÍCH.
Đây là nơi mục tiêu và đánh giá phải gặp nhau.
Nếu mục tiêu yêu cầu học viên trình bày được, cần tạo cơ hội để họ trình bày.
Nếu yêu cầu giải thích được, phải nghe cách họ giải thích.
Nếu yêu cầu xác định được, phải để họ trực tiếp xác định.
Nếu yêu cầu thực hiện được, phải quan sát họ thực hiện.
Một học viên trả lời đúng các bước chưa chắc đã thực hiện đúng kỹ năng.
Một học viên nói:
“Em hiểu rồi.”
cũng chưa chắc đã chứng minh được năng lực thực hành.
Vì vậy, câu hỏi cuối cùng không chỉ là:
“Tôi đã kiểm tra chưa?”
Mà phải là:
“Cách kiểm tra này có thực sự cho tôi biết mục tiêu đã đạt hay chưa?”
Khi giờ học kết thúc, người Giáo viên không nên chỉ biết:
đã dạy đến trang nào;
đã hoàn thành phần nào;
hay đã dùng hết thời gian.
Người thầy cần có một bức tranh rõ hơn:
Mục tiêu nào đã đạt?
Mục tiêu nào chưa đạt?
Học viên còn vướng ở đâu?
Điểm nào cần luyện lại?
Điều gì phải được kết nối sang bài tiếp theo?
Đây là ý nghĩa sâu hơn của nguyên tắc:
BƯỚC VÀO LỚP PHẢI BIẾT RÕ MỤC TIÊU – BƯỚC RA KHỎI LỚP PHẢI BIẾT MỤC TIÊU ĐÃ ĐẠT HAY CHƯA.
Một giờ học vì vậy không kết thúc đơn giản khi đồng hồ báo hết giờ.
Nó kết thúc khi người Giáo viên có đủ thông tin để biết người học đang ở đâu và bước tiếp theo nên là gì.
Đây là phần rất quan trọng.
“Chưa đạt” không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với thất bại.
Nó là thông tin.
Thông tin ấy có thể cho biết:
người học cần luyện thêm;
một phần cần được giải thích lại;
cách tổ chức chưa phù hợp;
thời gian thực hành chưa đủ;
hay một kiến thức nền cần được củng cố.
Điều quan trọng là người Giáo viên nhận ra được khoảng cách thay vì kết thúc giờ học với cảm giác chung chung rằng “chắc là mọi người hiểu”.
Từ đó có thể:
XÁC ĐỊNH PHẦN CHƯA ĐẠT → TÌM NGUYÊN NHÂN → HƯỚNG DẪN/LUYỆN LẠI → KIỂM TRA LẠI.
Đây chính là lúc mục tiêu không còn là một dòng chữ trong giáo án.
Nó trở thành công cụ giúp cả Giáo viên và học viên biết cần làm gì tiếp theo.
Một giờ học không tồn tại độc lập.
Điều học viên đạt hôm nay có thể là nền tảng của nội dung ngày mai.
Điều chưa vững hôm nay có thể trở thành khó khăn ở bài sau.
Vì vậy, kết thúc một giờ học cũng đồng thời là chuẩn bị cho giờ học tiếp theo.
Người Giáo viên cần biết:
HỌC VIÊN ĐÃ CÓ ĐỦ NỀN ĐỂ ĐI TIẾP CHƯA?
Nếu có, bài sau có thể bắt đầu từ nền tảng ấy.
Nếu chưa, cần có cách củng cố phù hợp.
Từ đây, từng giờ học bắt đầu nối với nhau thành một dòng kiến thức liên tục thay vì những tiết học rời rạc.
Và đó cũng mở ra một vấn đề tiếp theo rất đáng quan tâm:
Năm bước lên lớp thực chất liên kết với nhau như thế nào để tạo thành một vòng quay dạy học?
BƯỚC VÀO LỚP PHẢI BIẾT ĐÍCH.
BƯỚC RA KHỎI LỚP PHẢI BIẾT ĐÃ TỚI ĐÍCH CHƯA.
Mục tiêu không phải một dòng bắt buộc phải có trong giáo án.
Mục tiêu là chiếc la bàn của giờ dạy.
Nó giúp Giáo viên lựa chọn nội dung, phương pháp và hoạt động; giúp theo dõi người học trong quá trình học; và cuối cùng giúp trả lời một câu hỏi có căn cứ:
HỌC VIÊN ĐÃ ĐẠT ĐƯỢC ĐIỀU BÀI HỌC YÊU CẦU HAY CHƯA?
Trước giờ dạy tiếp theo, hãy thử nói mục tiêu của bài bằng một câu thật rõ:
“Khi bước ra khỏi lớp hôm nay, học viên của tôi phải biết, hiểu hoặc tự làm được thêm điều gì?”
Và cuối giờ, quay lại chính câu ấy.
Khoảng cách giữa hai câu trả lời chính là một trong những nơi người Giáo viên nhìn thấy chất lượng thật của quá trình dạy học.
