Một giờ dạy tốt không chỉ được đo bằng việc học viên chăm chú, xúc động hay vỗ tay khi kết thúc. Điều quan trọng hơn là sau buổi học, họ có hiểu đúng, làm đúng và tự thực hiện được hay không.
MỘT CÂU CHUYỆN – MỘT BÀI HỌC
Có những buổi học kết thúc trong một bầu không khí rất đẹp. Giảng viên nói cuốn hút, có nhiều câu chuyện thực tế, học viên chăm chú nghe, có lúc cả lớp cười, có lúc xúc động, cuối buổi mọi người vỗ tay rất nhiều. Người giảng viên bước xuống với cảm giác buổi dạy đã thành công. Học viên cũng nói: “Bài hôm nay hay quá”, “Thầy cô truyền cảm hứng quá”, “Nghe rất dễ hiểu”. Nhưng vài ngày sau, khi kiểm tra lại hoặc yêu cầu học viên tự thực hiện, một điều bất ngờ xảy ra: nhiều người không nhớ quy trình, có người biết lý thuyết nhưng không làm được, có người làm sai mà không nhận ra mình sai ở đâu, có người phải gọi lại hỏi gần như từ đầu.
Lúc ấy, người giảng viên có thể tự hỏi: “Tại sao mình đã giảng rất kỹ, học viên cũng rất thích, nhưng cuối cùng họ vẫn chưa làm được?”
Cẩm nang Hành động DDS gọi đây là một tín hiệu rất rõ: buổi dạy có thể tạo được cảm xúc nhưng chưa chắc đã tạo được năng lực. Muốn biết một giờ dạy có thực sự hiệu quả hay không, cần hỏi học viên có được làm không, có được kiểm tra lại không, có được sửa lỗi không và có biết tiêu chí đạt là gì hay không. Nguyên tắc rất rõ: một giờ dạy tốt không chỉ được đo bằng cảm xúc của học viên khi rời lớp, mà phải được đo bằng những gì họ có thể làm sau buổi học.
Đây là một sự khác biệt rất lớn giữa “nói hay” và “dạy hiệu quả”. Nói hay có thể làm người nghe hiểu, nhớ, hứng thú và có động lực. Nhưng dạy một kỹ năng nghề nghiệp còn phải đi thêm một bước nữa: biến điều người học nghe được thành điều họ có thể tự thực hiện.
Cẩm nang Hành động DDS xác định rất rõ rằng biết làm tốt là một năng lực, còn biết giúp người khác làm được đúng mới là năng lực đào tạo. Giảng viên không chỉ cần truyền đạt nội dung mà còn phải bám giáo trình và tiêu chuẩn, biết làm mẫu, biết quan sát, biết đặt câu hỏi, biết sửa lỗi, biết đánh giá, biết tạo cơ hội thực hành và chịu trách nhiệm với chất lượng người học sau đào tạo trong phạm vi vai trò của mình.
Vì vậy, một người làm chuyên môn rất giỏi chưa chắc tự động trở thành một người dạy giỏi. Người biết làm có thể thao tác rất nhanh, rất chuẩn và rất tự nhiên, nhưng khi phải chuyển kỹ năng ấy sang cho người khác lại cần một năng lực khác. Phải biết chia một việc thành những bước người học có thể hiểu, biết chỗ nào người mới thường nhầm, biết khi nào nên giải thích, khi nào nên dừng để học viên tự làm, khi nào cần sửa ngay và khi nào cần hỏi để người học tự suy nghĩ.
Có một sai lầm rất dễ xảy ra trong lớp thực hành: giảng viên làm quá nhiều còn học viên xem quá nhiều. Người thầy làm mẫu đẹp, thao tác nhanh, giải thích rất trôi chảy. Học viên nhìn và cảm thấy mình hiểu. Nhưng hiểu khi nhìn người khác làm và tự tay làm được là hai chuyện hoàn toàn khác nhau.
Đây cũng là lý do trong Cẩm nang có một nguyên tắc rất thẳng: không biến lớp thực hành thành lớp “giảng viên làm – học viên xem”. Người học phải được làm, và khi làm sai, người dạy không chỉ nói “bạn sai” mà phải giúp họ biết sai ở đâu, tại sao sai và sửa thế nào.
Nếu học viên chỉ quan sát, họ dễ có cảm giác rằng mọi thứ khá đơn giản. Nhưng khi chính tay thực hiện, họ mới phát hiện mình đang quên bước nào, chưa hiểu chỗ nào, thao tác nào chưa đúng và phần nào cần luyện thêm. Chính khoảnh khắc đó mới là nơi việc học thật sự bắt đầu.
Có những lớp rất đông, thời gian lại ngắn, giảng viên nghĩ rằng nếu để từng người làm thì sẽ không kịp. Vì vậy, người dạy làm mẫu nhiều lần còn học viên chủ yếu quan sát. Lớp kết thúc đúng giờ, nội dung đã nói hết, nhưng năng lực thực hành chưa hình thành. Cẩm nang cảnh báo rất rõ rằng không được dùng áp lực thời gian để xóa bỏ phần thực hành bắt buộc. Khi lớp đông, cách giải quyết không phải bỏ thực hành mà phải tổ chức tốt hơn, có thể chia nhóm, thực hành luân phiên, đánh giá chéo hoặc để người đã làm tốt hỗ trợ nhóm trong phạm vi phù hợp.
Điểm này rất đáng suy nghĩ. Một lớp học “đi hết giáo án” chưa chắc là một lớp học đã đạt mục tiêu. Nếu giảng viên nói hết nhưng học viên chưa làm được, thì có thể phần việc của người dạy vẫn chưa thật sự hoàn thành.
Một câu rất đáng để người giảng viên tự hỏi sau mỗi buổi học là: “Tôi đã dạy xong, hay người học đã làm được?”
Hai câu này nghe gần giống nhau nhưng thực ra khác hoàn toàn.
“Tôi đã dạy xong” đo công việc của người thầy.
“Người học đã làm được” đo kết quả của đào tạo.
Cẩm nang Hành động DDS cũng xác định rằng một giảng viên không nên được đánh giá chỉ bởi việc nói hay, có đông học viên hoặc có nhiều năm đứng lớp. Câu hỏi quan trọng hơn là sau khi học với người này, học viên có hiểu đúng hơn không, làm đúng hơn không, tự tin hơn trên nền tảng năng lực thật không và có biết cách tiếp tục tự học hay không.
Điều đó buộc người giảng viên phải thay đổi cách nhìn về thành công của một buổi dạy. Một tràng vỗ tay rất đáng quý, nhưng nó không thay thế được năng lực. Một lời khen “bài rất hay” đáng được trân trọng, nhưng vẫn cần thêm một câu hỏi: “Ngày mai học viên có tự làm được không?”
Có một hiện tượng nữa rất thường gặp: giảng viên giải thích quá nhiều nhưng lại dành quá ít thời gian cho thực hành. Điều này đặc biệt dễ xảy ra với những người có nhiều kinh nghiệm vì người dạy có rất nhiều điều muốn chia sẻ. Câu chuyện này nối sang câu chuyện khác, kinh nghiệm này dẫn sang kinh nghiệm khác, càng nói càng thấy có nhiều điều hữu ích muốn truyền lại. Cuối cùng phần lý thuyết kéo dài, còn phần thực hành phải rút ngắn.
Kinh nghiệm thực tế rất có giá trị, nhưng Cẩm nang xác định nguyên tắc “giáo trình là xương sống – kinh nghiệm là minh họa”. Kinh nghiệm nên được dùng để giải thích, minh họa, cảnh báo lỗi hoặc tạo tình huống, không nên thay toàn bộ giáo trình hoặc chiếm mất thời gian của phần khó nhưng quan trọng.
Người giảng viên vì vậy phải biết tự kỷ luật cả với những điều mình thích nói. Một câu chuyện rất hay nhưng không giúp học viên đạt mục tiêu của bài có thể nên rút ngắn. Một nội dung dễ nói không nên chiếm thời gian của một thao tác khó mà học viên cần được thực hành nhiều hơn.
Dạy học không phải là đưa thật nhiều kiến thức vào một buổi. Dạy học là lựa chọn đúng những gì người học cần để sau buổi đó họ tiến thêm một bước về năng lực.
Một nguyên nhân khác khiến học viên nghe hiểu nhưng không làm được là tiêu chí chưa được nói rõ. Có những lớp học viên chỉ biết “làm giống thầy cô”, nhưng chưa biết thế nào là đạt. Đến cuối buổi giảng viên mới nói “phần này chưa đạt”, lúc ấy người học rất khó hiểu mình đang thiếu ở đâu.
Cẩm nang Hành động DDS nhấn mạnh rằng đánh giá công bằng bắt đầu từ việc người học biết trước mình đang được đánh giá theo chuẩn nào: cần làm đúng những gì, lỗi nào không được mắc và tiêu chí đạt là gì. Khi tiêu chí rõ, học viên không chỉ bắt chước thao tác mà bắt đầu biết tự kiểm tra chính mình.
Đây cũng là một mục tiêu quan trọng của đào tạo: người học dần biết tự phát hiện lỗi chứ không phải lúc nào cũng chờ giảng viên chỉ lỗi.
Nếu giảng viên đứng cạnh thì làm được, nhưng khi người thầy rời đi lại không biết mình đúng hay sai, năng lực ấy vẫn chưa thật sự độc lập.
Một người thầy tốt phải từng bước làm mình bớt cần thiết trong chính việc thực hành của học viên. Ban đầu người thầy làm mẫu. Sau đó người học làm, người thầy quan sát. Tiếp theo người học tự làm và tự kiểm tra. Cuối cùng họ có thể thực hiện đúng mà không cần người thầy đứng cạnh.
Cẩm nang diễn đạt rất rõ tinh thần này: người thầy không chỉ truyền điều mình biết mà phải giúp người học biết đúng, làm đúng, nhìn thấy lỗi, sửa được lỗi và một ngày có thể tự làm mà không cần người thầy đứng cạnh.
Một vấn đề khác cũng rất đáng lưu ý là giảng viên có sửa lỗi hay không. Có lớp học viên làm sai nhưng người dạy ngại sửa vì học viên lớn tuổi, là Trưởng chi nhánh, là người quen hoặc sợ mất lòng. Nhưng nếu một lỗi chưa được sửa mà người học mang ra khỏi lớp, thì sự dễ chịu trong vài phút có thể đổi lấy một sai lệch kéo dài.
Tôn trọng người học không có nghĩa để họ mang lỗi chưa sửa rời khỏi lớp. Cách sửa phải cụ thể, tôn trọng, không làm mất mặt nhưng vẫn rõ ràng.
Và sửa lỗi chưa phải là bước cuối. Sau khi sửa, học viên phải được làm lại. Nếu người thầy chỉ giải thích lại nhưng không cho người học thực hiện lại, người học mới hiểu bằng lời chứ chưa chắc tay đã sửa được.
Một lớp học thực sự tạo năng lực phải có một vòng lặp: học – làm – được quan sát – nhận phản hồi – sửa – làm lại. Càng là kỹ năng thực hành, vòng lặp này càng quan trọng.
Có một dấu hiệu rất đáng giá đối với người giảng viên: nếu nhiều học viên cùng mắc một lỗi, đừng chỉ kết luận rằng “lớp này học yếu”. Cẩm nang yêu cầu người dạy phải tự hỏi liệu mình giải thích chưa rõ, làm mẫu quá nhanh, thời gian thực hành chưa đủ hoặc giáo án có điểm cần điều chỉnh hay không. Lỗi của người học có thể phản chiếu chính điểm cần cải tiến trong cách dạy.
Đây chính là tinh thần của một hệ thống đào tạo trưởng thành: không chỉ kiểm tra người học mà còn kiểm tra cả cách dạy.
Nếu một người học sai, có thể là vấn đề cá nhân. Nếu cả lớp cùng sai một điểm, đó có thể là dữ liệu của hệ thống.
Người giảng viên giỏi không chỉ biết sửa học viên. Họ còn biết dùng lỗi của học viên để sửa chính bài giảng của mình.
Cẩm nang cũng xây dựng checklist cho một buổi đào tạo: trước lớp cần chuẩn bị thời gian thực hành và tiêu chí đánh giá; trong lớp phải nói đúng trọng tâm, làm mẫu, cho học viên làm, sửa lỗi, kiểm tra và không để một vài người thực hành thay cả lớp; sau lớp phải biết ai chưa đạt hoặc chưa chắc, có kế hoạch hỗ trợ và có điểm người giảng viên cần rút kinh nghiệm.
Điều này cho thấy đào tạo không kết thúc khi giảng viên nói câu “hết giờ”.
Nếu sau lớp vẫn có người chưa chắc, cần biết họ là ai. Nếu có người chưa đạt, phải biết cần hỗ trợ điều gì. Nếu một lỗi xuất hiện nhiều, người giảng viên cần ghi nhận để điều chỉnh lần dạy sau.
Một lớp học không chỉ có đầu vào và giờ đứng lớp. Nó còn phải có đầu ra.
Và đầu ra không phải chỉ là “đã tham gia”.
Đầu ra phải là năng lực.
Có thể từ hôm nay, trước khi bắt đầu một bài giảng, người dạy thử đổi một câu hỏi. Thay vì hỏi: “Hôm nay tôi sẽ nói những gì?”, hãy hỏi: “Sau buổi hôm nay, học viên phải làm được điều gì?”
Khi đầu ra đã rõ, cách dạy cũng thay đổi. Nội dung nào phục vụ đầu ra thì giữ. Phần nào cần làm mẫu thì làm mẫu. Phần nào phải thực hành thì dành đủ thời gian. Chỗ nào thường sai thì chuẩn bị cách sửa. Cuối buổi phải kiểm tra xem học viên thật sự làm được chưa.
Đó là bước chuyển từ dạy theo nội dung sang dạy để tạo năng lực.
BA CÂU HỎI DÀNH CHO NGƯỜI GIẢNG VIÊN
Thứ nhất: Sau buổi học, tôi thường tự hỏi “mình đã nói hết chưa” hay “học viên đã làm được chưa”?
Thứ hai: Trong thời lượng lớp học, học viên thực sự được thực hành bao nhiêu và phần lớn thời gian đang thuộc về người nói hay người học?
Thứ ba: Nếu học viên không làm được sau lớp, tôi có chỉ nhìn vào khả năng của họ hay cũng nhìn lại cách mình tổ chức thực hành, sửa lỗi và đánh giá?
Nếu người giảng viên bắt đầu trả lời thật ba câu hỏi này, chất lượng lớp học sẽ thay đổi rất nhiều.
LỜI NHẮN GỬI NGƯỜI ĐỨNG LỚP
Nếu học viên nói buổi học của bạn rất hay, hãy vui. Nếu họ cảm thấy được truyền cảm hứng, hãy trân trọng điều đó. Một người thầy biết tạo động lực là một điều rất quý.
Nhưng đừng dừng ở đó.
Ngày hôm sau, hãy nhìn xem họ có làm được không.
Nếu chưa làm được, đừng vội cho rằng họ không chịu học. Hãy nhìn lại cả quá trình: họ đã được làm chưa, đã được sửa chưa, đã được kiểm tra chưa, đã biết tiêu chí chưa và đã có đủ thời gian thực hành chưa.
Một người giảng viên giỏi không cần giảm đi khả năng truyền cảm hứng. Điều cần thêm vào là một cầu nối từ cảm xúc đến hành động, từ nghe hiểu đến thực hành, từ thực hành đến năng lực ổn định.
Học viên có thể quên rất nhiều câu hay.
Nhưng nếu họ học được một kỹ năng và mang kỹ năng ấy đi làm đúng trong nhiều năm, đó mới là giá trị lâu dài của người thầy.
Đừng chỉ mong học viên nói: “Thầy cô dạy rất hay.”
Hãy hướng tới một câu khác:
“Sau khi học, tôi đã tự làm được.”
CẨM NANG HÀNH ĐỘNG DDS – TỪ “DẠY HAY” ĐẾN “DẠY RA NĂNG LỰC”
Trong thực tế đào tạo DDS, rất dễ đánh giá một lớp học qua bầu không khí, số người tham dự, phản hồi tích cực hay khả năng trình bày của giảng viên. Nhưng Cẩm nang Hành động DDS – Từ Hiến chương đến Thực tiễn đặt một câu hỏi sâu hơn: người học sau lớp có hiểu đúng, làm đúng, được sửa lỗi, được đánh giá theo tiêu chí và dần có khả năng tự thực hiện hay không.
Cẩm nang xác định rằng đào tạo là một năng lực riêng. Người dạy không chỉ cần biết chuyên môn mà phải biết làm mẫu, tổ chức thực hành, đặt câu hỏi, quan sát, sửa lỗi, đánh giá và tiếp tục tự chuẩn hóa chính mình. Một người giảng viên DDS không được đánh giá chỉ bởi việc nói hay hay nhiều năm đứng lớp, mà bởi chất lượng năng lực được hình thành ở người học.
Bài truyền thông hôm nay chỉ mở ra một phần của vấn đề. Phần cách thiết kế buổi học, tổ chức thực hành, sửa lỗi, kiểm tra đầu ra, dự giờ giảng viên, tự đánh giá sau lớp và các công cụ chuẩn hóa đào tạo chi tiết vẫn được giữ trong Cẩm nang để người giảng viên có thể mở ra sử dụng khi chuẩn bị và rà soát chính lớp học của mình.
Nếu sau một buổi dạy, cả lớp đều nói “rất hay”, đừng vội kết thúc việc tự đánh giá ở đó. Hãy chờ đến khi người học bắt tay vào làm và hỏi thêm:
“HỌ ĐÃ LÀM ĐƯỢC CHƯA?”
Bởi cảm xúc có thể mở cánh cửa của việc học, nhưng năng lực mới là điều người học cần mang theo khi bước ra khỏi lớp.
CẨM NANG HÀNH ĐỘNG DDS – ĐỪNG CHỈ DẠY ĐỂ NGƯỜI HỌC THÍCH. HÃY DẠY ĐỂ NGƯỜI HỌC HIỂU, LÀM ĐƯỢC, SỬA ĐƯỢC VÀ TỪNG BƯỚC TỰ ĐỨNG VỮNG BẰNG NĂNG LỰC CỦA CHÍNH MÌNH.
CẨM NANG HÀNH ĐỘNG DDS – ĐỌC KHI CẦN, TRA KHI VƯỚNG, DÙNG ĐỂ HÀNH ĐỘNG.
