Một giáo án có thể rất đầy đủ, trình bày đẹp và viết nhiều trang. Nhưng nếu khi đứng lớp, Giáo viên phải liên tục nhìn xuống để đọc từng câu, còn học viên chủ yếu ngồi nghe, thì giáo án ấy đã thực sự làm đúng nhiệm vụ của mình chưa? Trong dạy học DDS, giáo án không phải bản chép sẵn lời nói của người thầy. Giáo án là kế hoạch để tổ chức một quá trình học.
Hai tài liệu này có quan hệ rất gần nhau nhưng không làm cùng một nhiệm vụ.
Giáo trình cung cấp hệ thống kiến thức và nội dung chuyên môn mà người học cần nghiên cứu.
Giáo án giúp người Giáo viên tổ chức nội dung ấy thành một giờ học cụ thể.
Vì vậy, khi soạn giáo án, nhiệm vụ không phải là mở giáo trình rồi rút ngắn từng đoạn và chuyển chúng sang một tài liệu khác.
Người Giáo viên phải suy nghĩ thêm:
Bài này dạy để đạt điều gì?
Điểm nào người học bắt buộc phải hiểu?
Điều gì họ phải trực tiếp làm?
Phần nào cần giải thích?
Phần nào cần quan sát?
Khi nào cần đặt câu hỏi?
Khi nào học viên phải thực hành?
Và cuối cùng, dựa vào đâu để biết họ đã đạt mục tiêu?
Đó là lúc nội dung của giáo trình bắt đầu được chuyển thành kế hoạch dạy học.
Có một cách làm tưởng rất chắc chắn:
Viết càng nhiều càng tốt.
Ghi sẵn câu mở đầu.
Ghi sẵn lời giải thích.
Ghi sẵn từng câu chuyển.
Thậm chí cố dự kiến gần như toàn bộ những gì mình sẽ nói.
Cách chuẩn bị này đôi khi giúp người mới cảm thấy an tâm.
Nhưng nếu phụ thuộc quá nhiều, một nguy cơ khác xuất hiện:
Giáo viên bắt đầu phục vụ giáo án thay vì giáo án phục vụ Giáo viên.
Người dạy chăm chú nhớ mình phải nói câu tiếp theo là gì.
Trong khi đó, học viên có thể đang chưa hiểu.
Một nhóm có thể đang làm sai.
Một câu trả lời có thể mở ra vấn đề cần giải thích thêm.
Một hoạt động có thể cần điều chỉnh.
Nếu người Giáo viên chỉ cố “đi hết phần đã viết”, lớp học rất dễ trở thành một bài trình bày được chuẩn bị trước thay vì một quá trình dạy học có tương tác.
Đây là một điểm rất quan trọng.
Nếu nhìn vào một kế hoạch dạy học mà chỉ thấy:
Giáo viên giới thiệu.
Giáo viên trình bày.
Giáo viên giải thích.
Giáo viên làm mẫu.
Giáo viên kết luận.
thì phải đặt thêm câu hỏi:
Còn học viên làm gì?
Họ có trả lời không?
Có quan sát với nhiệm vụ rõ ràng không?
Có trực tiếp xác định không?
Có thực hành không?
Có đổi vai không?
Có nhận phản hồi không?
Có sửa và làm lại không?
Có tự kiểm tra điều mình vừa học không?
Dạy học không phải quá trình:
GIÁO VIÊN HOẠT ĐỘNG – HỌC VIÊN QUAN SÁT.
Một giáo án đúng nghĩa phải giúp tổ chức được hoạt động của cả hai phía, trong đó hoạt động của người Giáo viên cuối cùng phải phục vụ sự hình thành năng lực của người học.
Có thể có slide đẹp.
Có thể có nhiều hình ảnh.
Có thể thiết kế hoạt động rất sinh động.
Nhưng trước mỗi phần, người Giáo viên vẫn phải hỏi:
Hoạt động này giúp học viên đạt mục tiêu nào?
Nếu mục tiêu yêu cầu người học giải thích được mà cả giờ chỉ nghe Giáo viên giải thích, cơ hội để kiểm tra sự hiểu còn thiếu.
Nếu mục tiêu yêu cầu xác định được mà người học chỉ xem hình, chưa chắc năng lực xác định đã hình thành.
Nếu mục tiêu yêu cầu thực hiện được mà thời gian chủ yếu dành cho Giáo viên nói và làm mẫu, người học chưa có đủ cơ hội thể hiện kỹ năng.
Vì vậy, giáo án không phải nơi tập hợp càng nhiều hoạt động càng tốt.
Mỗi hoạt động phải có lý do tồn tại.
MỤC TIÊU → HOẠT ĐỘNG → KIỂM TRA KẾT QUẢ phải nối được với nhau.
Một lớp học thật luôn có yếu tố không thể viết hết trước.
Học viên có thể trả lời khác dự kiến.
Có người hiểu nhanh hơn.
Có người cần thêm một lần giải thích.
Một hoạt động có thể kéo dài.
Một tình huống có thể phát sinh.
Nếu coi giáo án là kịch bản bất di bất dịch, chỉ cần lớp học đi khác một chút, người Giáo viên rất dễ mất mạch.
Nhưng nếu hiểu giáo án là kế hoạch tổ chức, người thầy có thể linh hoạt mà vẫn không mất phương hướng.
Có thể thay đổi cách diễn đạt.
Có thể đưa thêm một ví dụ.
Có thể hỏi lại.
Có thể điều chỉnh cách chia nhóm.
Nhưng vẫn phải giữ được những điểm khóa:
MỤC TIÊU – NỘI DUNG ĐÚNG – HOẠT ĐỘNG CẦN THIẾT – THỜI GIAN – KIỂM TRA – AN TOÀN.
Linh hoạt không có nghĩa rời khỏi giáo án.
Linh hoạt là làm chủ giáo án đủ tốt để thích ứng mà không đánh mất mục tiêu.
Một hình ảnh rất dễ nhận biết của sự phụ thuộc giáo án là:
Giáo viên nhìn xuống tài liệu nhiều hơn nhìn học viên.
Khi đó, người thầy khó nhận ra:
ai đang mất tập trung;
ai chưa hiểu;
nhóm nào đang làm sai;
ai chưa được thực hành;
câu hỏi vừa rồi có khiến lớp bối rối không;
hay một hoạt động đã đến lúc cần chuyển.
Giáo án phải giúp Giáo viên rảnh hơn để quan sát, chứ không phải giữ Giáo viên cúi xuống nhiều hơn.
Người dạy cần biết mình đang ở đâu trong bài, phần tiếp theo là gì và mục tiêu nào đang được thực hiện.
Nhưng lớp học phải luôn nằm trong tầm quan sát.
Có thể diễn đạt bằng một hình ảnh rất đơn giản:
GIÁO ÁN Ở TRONG TAY – NHƯNG HỌC VIÊN PHẢI Ở TRONG TẦM QUAN SÁT.
Giáo án không được tạo ra chỉ để hoàn thành một hồ sơ.
Nó phải giúp người Giáo viên bước vào lớp và tổ chức được việc học.
Sau giờ dạy, giáo án cũng chưa nhất thiết đã “xong mãi mãi”.
Thực tế có thể cho thấy:
một hoạt động dự kiến quá dài;
một câu hỏi chưa rõ;
thời gian thực hành chưa đủ;
một điểm chuyển còn gượng;
hay một phần kiểm tra chưa cho thấy đúng năng lực cần đánh giá.
Khi đó, kinh nghiệm của giờ dạy phải quay trở lại giúp người Giáo viên hoàn thiện kế hoạch cho lần sau.
Giáo án vì vậy không chỉ được soạn.
Nó còn được sử dụng – kiểm chứng – rút kinh nghiệm – hoàn thiện.
Có.
Người mới đứng lớp hoàn toàn có thể chuẩn bị trước:
cách mở bài;
những câu hỏi quan trọng;
các điểm chuyển;
những từ khóa phải nhấn mạnh;
cách giao nhiệm vụ;
hay cách chốt một nội dung.
Nhưng mục tiêu của quá trình rèn luyện không phải để thuộc một bài nói.
Mục tiêu là để người Giáo viên ngày càng:
HIỂU BÀI → HIỂU KẾ HOẠCH → LÀM CHỦ MẠCH DẠY → QUAN SÁT NGƯỜI HỌC → ĐIỀU CHỈNH PHÙ HỢP → ĐẠT MỤC TIÊU.
Đó là sự khác biệt giữa đọc giáo án và làm chủ giáo án.
GIÁO ÁN LÀ KẾ HOẠCH CỦA GIỜ DẠY – KHÔNG PHẢI BẢN CHÉP LỜI CỦA GIÁO VIÊN.
Một giáo án tốt không chỉ trả lời:
“Giáo viên sẽ nói gì?”
Nó phải giúp trả lời những câu hỏi quan trọng hơn:
Học viên cần đạt gì?
Học viên sẽ làm gì?
Giáo viên tổ chức và hỗ trợ ra sao?
Và bằng cách nào biết người học đã đạt?
Khi đó, giáo án mới thực sự trở thành công cụ của người thầy.
Không phải một văn bản để đọc hết.
Mà là một kế hoạch để biến nội dung chuyên môn thành hoạt động học có kết quả.
Trước một giáo án mình đang sử dụng, người Giáo viên DDS có thể thử một phép kiểm tra đơn giản:
Nếu bỏ hết những câu tôi dự định nói, giáo án này có còn cho tôi thấy rõ học viên sẽ học, làm, được kiểm tra và tiến bộ như thế nào không?
Nếu câu trả lời chưa rõ, có lẽ điều cần bổ sung không phải thêm lời giảng – mà là tư duy tổ chức việc học.
