Giá trị của người thầy không nằm ở việc học viên phải cần mình mãi mãi. Giá trị lớn hơn là một ngày người học có thể tự làm đúng, tự phát triển và tiếp tục giúp thêm những người khác trưởng thành.
LÁ THƯ GỬI NGƯỜI TRONG CUỘC
Gửi người thầy đang được rất nhiều học viên yêu quý, tin tưởng và thường xuyên tìm đến mỗi khi gặp một vấn đề. Có thể bạn đã dành rất nhiều thời gian để dạy, sửa lỗi, trả lời câu hỏi và đồng hành với họ. Có những người từ chỗ chưa biết gì đã từng bước làm được nhờ sự hướng dẫn của bạn. Vì thế, cảm giác được học viên cần đến là một điều rất tự nhiên. Nó cho thấy giữa người dạy và người học đã hình thành niềm tin.
Nhưng có một câu hỏi khó mà người thầy đôi khi cần tự hỏi: mình đang giúp học viên trưởng thành để một ngày họ có thể tự đứng được, hay mình đang vô tình giữ họ trong trạng thái lúc nào cũng phải quay lại hỏi mình?
Hai điều này thoạt nhìn rất giống nhau, bởi cả hai đều có hình ảnh người thầy tận tâm. Nhưng kết quả cuối cùng lại rất khác.
Một người thầy có thể rất nhiệt tình trả lời mọi câu hỏi. Học viên quên một bước thì gọi thầy. Gặp một tình huống mới lại hỏi thầy. Muốn giải thích cho người khác cũng hỏi trước. Có khách hàng cần tư vấn lại gọi. Sau một thời gian, người học hình thành một thói quen: chưa cần tự kiểm tra tài liệu, chưa cần tự suy nghĩ nhiều, cứ hỏi thầy là nhanh nhất.
Người thầy cũng có thể cảm thấy điều đó rất bình thường. Thậm chí trong lòng còn có một chút tự hào: “Học viên của mình vẫn rất cần mình.”
Nhưng nếu năm năm sau, một người từng học với mình vẫn không thể tự xử lý những việc cơ bản đã được đào tạo từ lâu, đó có thật sự là thành công của người thầy hay không?
Cẩm nang Hành động DDS đặt ra một tinh thần rất rõ: người thầy không chỉ truyền điều mình biết mà phải giúp người học biết đúng, làm đúng, nhìn thấy lỗi, sửa được lỗi và một ngày có thể tự làm mà không cần người thầy đứng cạnh. Vì vậy, điểm kết thúc của đào tạo không nên là câu “tôi đã dạy xong”, mà phải là câu hỏi “người học đã làm được chưa?”
Đây chính là sự khác nhau giữa một người thầy muốn được cần và một người thầy muốn tạo ra năng lực.
Người học càng trưởng thành, mức độ phụ thuộc vào người thầy phải càng giảm. Ban đầu họ cần được chỉ từng bước. Sau đó họ cần được quan sát và sửa lỗi. Tiếp theo họ phải biết tự thực hành, tự kiểm tra, tự tra cứu và chỉ tìm người hỗ trợ khi gặp điều vượt khả năng. Xa hơn nữa, chính người học ấy có thể trở thành người biết hỗ trợ những người phía sau.
Nếu quá trình đào tạo đi đúng hướng, quan hệ thầy – trò không mất đi khi học viên tự chủ hơn. Nó chỉ thay đổi về chất. Từ chỗ người học hỏi từng việc nhỏ, họ có thể chuyển sang trao đổi những vấn đề sâu hơn. Từ chỗ chờ đáp án, họ biết mang đến một vấn đề đã được suy nghĩ. Từ chỗ chỉ nhận kiến thức, họ bắt đầu tạo ra giá trị.
Người thầy vì thế cũng phải biết chuyển vai.
Một người thầy giỏi không nên giữ mãi học viên ở vị trí người mới.
Có những người thầy vô tình tạo ra sự phụ thuộc vì lúc nào cũng muốn tự mình giải quyết. Học viên làm chưa nhanh, thầy làm hộ. Học viên chưa giải thích tốt, thầy nói thay. Học viên có cơ hội thử đứng lớp, thầy lại thấy chưa yên tâm nên tiếp tục giữ phần dạy cho mình. Khi có người trẻ bắt đầu nổi bật, trong lòng lại xuất hiện một nỗi lo: “Nếu họ giỏi rồi thì sau này họ còn cần mình không?”
Câu hỏi này rất con người.
Nhưng nếu không nhìn thẳng vào nó, người thầy có thể bắt đầu giữ lại những điều lẽ ra cần trao đi.
Giữ lớp học để giữ vị trí. Giữ kiến thức để giữ sự cần thiết của bản thân. Giữ cơ hội để mình vẫn là người duy nhất có thể làm.
Cẩm nang Hành động DDS lại đi theo một tinh thần khác: một người thầy giỏi có thể đào tạo rất nhiều học viên, nhưng một người thầy biết phát triển thêm những người thầy khác có thể tạo ra ảnh hưởng lớn hơn rất nhiều. Tri thức chỉ bắt đầu có đời sống dài hơn một thế hệ khi người giỏi biết chia sẻ, làm mẫu, huấn luyện, trao cơ hội và tạo ra người dạy tiếp theo.
Đó là một tiêu chuẩn rất cao đối với người thầy.
Bởi nó đòi hỏi chúng ta phải chấp nhận một ngày người học không còn cần mình như trước.
Nhưng “không còn cần mình như trước” không có nghĩa “không còn giá trị”.
Vai trò chỉ đang thay đổi.
Ngày đầu, bạn dạy họ cách làm. Sau đó, bạn giúp họ sửa. Khi họ đã làm được, bạn giúp họ hiểu sâu hơn. Khi họ đủ năng lực, bạn có thể trở thành người cố vấn. Khi họ có khả năng dạy người khác, bạn lại giúp họ học cách trở thành một người thầy có trách nhiệm.
Người học trưởng thành không làm mất vai trò của người thầy. Nó chứng minh một phần vai trò của người thầy đã hoàn thành.
Có một điều rất đáng suy nghĩ: nếu tất cả tri thức của một hệ thống chỉ nằm trong vài người và bất cứ ai muốn làm cũng phải tìm đúng những người ấy, đó là tri thức quý nhưng chưa phải một hệ thống tri thức có khả năng kế thừa. Một hệ thống mạnh phải tạo được những người mới đủ năng lực tiếp nhận, gìn giữ và truyền tiếp chuẩn chung.
Vì vậy, khi một học viên bắt đầu làm tốt, đừng vội giữ họ ở phía sau. Hãy xem họ đã có thể nhận thêm trách nhiệm nào.
Có thể cho họ quan sát cách mình dạy. Có thể giao một phần nhỏ trong buổi sinh hoạt. Có thể để họ hỗ trợ nhóm thực hành. Có thể cho họ giải thích một nội dung mình biết họ đã nắm chắc, sau đó góp ý. Nếu thật sự có tiềm năng phát triển thành giảng viên, cần đưa họ vào một quá trình chuẩn hóa phù hợp thay vì để họ tự dạy theo cảm tính.
Trao cơ hội không có nghĩa hạ chuẩn.
Đây là điểm đặc biệt quan trọng.
Không nên vì muốn phát triển người kế cận mà giao bục giảng cho người chưa đủ năng lực. Cũng không nên chỉ vì một người nói hay, được nhiều người yêu quý hoặc có kinh nghiệm thực tế mà mặc định họ đã đủ chuẩn giảng viên.
Tinh thần đúng phải là: trao cơ hội nhưng giữ chuẩn; chia sẻ tri thức nhưng giữ trách nhiệm; phát triển người mới nhưng không làm giảm chất lượng.
Như vậy, điều cần loại bỏ không phải là vai trò của người thầy mà là tâm lý giữ học viên yếu để mình mãi quan trọng.
Một người học đủ khả năng tự làm thì hãy để họ làm. Một người đã biết tra cứu thì đừng trả lời mọi câu hỏi thay họ. Một người có thể tự xử lý thì hãy hỏi lại: “Bạn đã nghĩ phương án nào?” Một người có tiềm năng phát triển thì hãy tạo môi trường để họ thử sức trong phạm vi phù hợp.
Có thể lúc đầu người học sẽ làm chậm hơn mình. Có thể họ còn thiếu tự nhiên. Có thể cần sửa nhiều lần. Nhưng không ai trưởng thành nếu suốt đời chỉ đứng nhìn người khác làm giỏi.
Người thầy phải đủ kiên nhẫn để cho người học có một khoảng không gian tự đứng.
Cũng có lúc sự phụ thuộc không đến từ người thầy mà đến từ chính học viên. Có người học xong vẫn muốn việc gì cũng hỏi giảng viên. Đây là lúc cần xây lại đúng cơ chế hỗ trợ. Cẩm nang Hành động DDS xác định rất rõ rằng giảng viên không thể trở thành người hỗ trợ cá nhân lâu dài cho tất cả những người từng học. Sau đào tạo cần có nhiều tầng trách nhiệm: người học phải ngày càng tự chủ, tuyến trực tiếp hỗ trợ công việc thường ngày, Trưởng chi nhánh hỗ trợ quản lý, giảng viên hỗ trợ chuyên môn khi cần và Công ty giữ vai trò chuẩn hóa hệ thống.
Điều này vừa bảo vệ người học, vừa bảo vệ người thầy.
Nếu hàng trăm học viên cũ đều đưa mọi việc quay trở lại cùng một giảng viên, người thầy sẽ quá tải và cả hệ thống sẽ phụ thuộc vào một vài cá nhân. Nhưng nếu người học biết tự chủ và mỗi tầng biết thực hiện đúng vai trò, tri thức mới có thể lan rộng mà không đánh mất chuẩn.
Người thầy vì vậy không cần trả lời mọi thứ để chứng minh mình tận tâm.
Có lúc tận tâm là trả lời.
Có lúc tận tâm là hỏi lại.
Có lúc tận tâm là để học viên tự tra.
Có lúc tận tâm là nói: “Việc này bạn đã được học rồi, bạn thử xử lý trước, nếu còn vướng ở điểm nào tôi sẽ hỗ trợ tiếp.”
Và có lúc tận tâm là giới thiệu họ đến một người khác phù hợp hơn thay vì giữ mọi sự hỗ trợ ở chính mình.
Nếu một học viên có thể nhận được kiến thức tốt từ một giảng viên khác, đừng sợ điều đó. Một hệ thống đào tạo mạnh không thể xây bằng tư duy học viên của tôi, lớp của tôi, kiến thức của tôi.
Tri thức chuẩn của DDS phải trở thành tài sản chung của hệ thống.
Người thầy không mất giá trị khi học viên học thêm từ người khác.
Ngược lại, người thầy trưởng thành sẽ giúp học viên biết mình cần học gì và học ở đâu.
Có một dấu hiệu rất dễ nhận biết của sự phụ thuộc: học viên luôn hỏi người thầy trước khi hỏi chính mình. Họ không mở giáo trình, không kiểm tra nguồn, không tự thực hành lại, không suy nghĩ phương án mà chuyển câu hỏi ngay lên trên.
Nếu điều này xảy ra thường xuyên, cả người học lẫn người dạy đều cần điều chỉnh.
Người học cần học cách tự chủ. Người thầy cần ngừng thưởng cho sự phụ thuộc bằng việc lúc nào cũng đưa đáp án ngay lập tức.
Một câu hỏi của người thầy đôi khi có giá trị hơn một câu trả lời: “Bạn đã xem lại tài liệu chưa?”, “Bạn đang vướng chính xác ở đâu?”, “Theo bạn nên làm thế nào?”, “Nếu làm theo chuẩn của bài thì bước tiếp theo là gì?”
Những câu hỏi ấy buộc người học phải nhớ, suy nghĩ và tự kiểm tra.
Người thầy đang không từ chối giúp.
Người thầy đang dạy thêm một năng lực quan trọng hơn: khả năng tự học.
Và đây mới là nền tảng để một người có thể tiếp tục phát triển khi người thầy không đứng bên cạnh.
Có một điều sâu hơn nữa mà người làm nghề dạy nên tự soi: đôi khi chúng ta giữ học viên phụ thuộc không chỉ vì sợ mất vị trí, mà còn vì cảm giác được cần đến khiến mình thấy có ý nghĩa. Một cuộc gọi hỏi bài, một lời nhờ giúp, một câu “không có thầy cô em không biết làm” có thể khiến người dạy cảm thấy mình quan trọng.
Nhưng giá trị nghề nghiệp của người thầy không nên được đo bằng số người nói “không có thầy tôi không làm được”.
Có một câu đáng tự hào hơn nhiều:
“Ngày trước người này phải hỏi tôi từng bước. Hôm nay họ đã tự làm đúng, tự biết khi nào phải kiểm tra và còn có thể giúp thêm người khác.”
Đó mới là một sản phẩm thật sự của đào tạo.
Ba câu hỏi dành cho người thầy:
Thứ nhất, sau một thời gian học với tôi, học viên đang ngày càng tự chủ hơn hay ngày càng hình thành thói quen việc gì cũng quay lại hỏi tôi?
Thứ hai, khi thấy một học viên có khả năng vượt lên, phản ứng bên trong của tôi là muốn trao thêm cơ hội hay muốn giữ lại phần việc để mình vẫn là người quan trọng nhất?
Thứ ba, nếu một ngày học viên của tôi đủ năng lực để trở thành người thầy tốt, tôi có thật sự vui và sẵn sàng giúp họ bước tiếp hay không?
Nếu trả lời thật ba câu hỏi này, người dạy sẽ nhìn rõ mình đang truyền kiến thức hay đang xây một sự phụ thuộc.
LỜI NHẮN GỬI NGƯỜI THẦY
Nếu học viên còn cần bạn, hãy ở đó.
Nếu họ chưa biết, hãy dạy.
Nếu họ làm sai, hãy sửa.
Nếu họ mất phương hướng, hãy giúp họ tìm lại chuẩn.
Nhưng khi họ đã biết, hãy để họ tự làm. Khi họ đã đủ khả năng, hãy trao trách nhiệm. Khi họ bắt đầu giỏi, hãy tiếp tục tạo cơ hội. Và khi họ có thể hỗ trợ người khác, hãy vui vì tri thức đã đi xa hơn khỏi chính bạn.
Đừng giữ người học bên mình bằng sự thiếu tự tin của họ.
Hãy giữ mối quan hệ bằng giá trị.
Một học viên trưởng thành vẫn có thể kính trọng và tìm đến người thầy, nhưng họ tìm đến ở một cấp độ khác. Họ không còn hỏi từng bước nhỏ. Họ đến để trao đổi một vấn đề sâu hơn, xin một góc nhìn, chia sẻ một thành quả hoặc cùng phát triển thêm người khác.
Đó là một mối quan hệ thầy – trò trưởng thành hơn rất nhiều so với sự phụ thuộc.
Người thầy không nên sợ ngày học viên không còn cần mình để làm những việc cơ bản.
Đó chính là ngày giáo dục bắt đầu tạo ra kết quả.
CẨM NANG HÀNH ĐỘNG DDS – ĐỪNG GIỮ HỌC VIÊN Ở LẠI BẰNG SỰ PHỤ THUỘC
Trong thực tế đào tạo DDS, trách nhiệm của người giảng viên không kết thúc ở việc truyền đạt nội dung, nhưng cũng không có nghĩa phải theo từng học viên mãi mãi. Cẩm nang Hành động DDS – Từ Hiến chương đến Thực tiễn hướng tới một cơ chế trong đó người học ngày càng tự chủ, các tầng trong hệ thống hỗ trợ đúng vai, người có năng lực được phát triển và những người thầy hiện tại tiếp tục chuẩn bị thế hệ người thầy kế cận.
Cẩm nang đặt ra một tinh thần rất rõ: đừng giữ lớp học để giữ vị trí, đừng giữ kiến thức để giữ sự cần thiết của bản thân; hãy để người mới được quan sát, thử sức, được sửa và từng bước trưởng thành, nhưng đồng thời phải trao cơ hội trên nền tảng giữ chuẩn và trách nhiệm.
Bài truyền thông hôm nay chỉ mở ra một câu hỏi rất thật: người thầy đang giúp học viên trưởng thành hay đang vô tình giữ học viên phụ thuộc vào mình? Phần cơ chế theo dõi sau đào tạo, cách phân tầng hỗ trợ, kế hoạch sau lớp, phát triển người kế cận và các công cụ giúp chuyển từ người học sang người có khả năng hỗ trợ người khác vẫn được giữ trong Cẩm nang để áp dụng vào thực tế.
Nếu hôm nay có rất nhiều học viên đang cần bạn, hãy trân trọng điều đó. Nhưng hãy đặt thêm một mục tiêu lớn hơn:
MỖI NĂM, CÓ BAO NHIÊU NGƯỜI SAU KHI ĐƯỢC MÌNH DẠY ĐÃ CÓ THỂ TỰ ĐỨNG, TỰ PHÁT TRIỂN VÀ TIẾP TỤC NÂNG ĐỠ NGƯỜI KHÁC?
Bởi một người thầy giỏi có thể tạo ra rất nhiều học viên.
Nhưng một người thầy biết tạo ra thêm những người có khả năng dạy, dẫn dắt và truyền tiếp tri thức sẽ tạo ra giá trị lớn hơn một lớp học, lớn hơn một thế hệ và lớn hơn chính sự hiện diện của mình.
CẨM NANG HÀNH ĐỘNG DDS – NGƯỜI THẦY KHÔNG THÀNH CÔNG KHI HỌC VIÊN MÃI CẦN MÌNH. NGƯỜI THẦY THÀNH CÔNG KHI NGƯỜI HỌC ĐỦ NĂNG LỰC ĐỂ TỰ ĐỨNG VỮNG VÀ MỘT NGÀY CÓ THỂ TIẾP TỤC DÌU DẮT NGƯỜI KHÁC.
CẨM NANG HÀNH ĐỘNG DDS – ĐỌC KHI CẦN, TRA KHI VƯỚNG, DÙNG ĐỂ HÀNH ĐỘNG.
