Trong lớp học, Giáo viên có thể đặt rất nhiều câu hỏi nhưng học viên vẫn gần như không phải suy nghĩ. Điều đó xảy ra khi câu hỏi vừa được đưa ra, người thầy đã vội trả lời; khi chỉ những người nhanh nhất luôn được gọi; hoặc khi câu hỏi chỉ dùng để kiểm tra đúng – sai. Một câu hỏi sư phạm tốt không chỉ tìm câu trả lời. Nó tạo ra một khoảng để người học nhớ lại, suy nghĩ, kết nối và tự đi thêm một bước trong quá trình học.
Hãy hình dung một tình huống quen thuộc:
Giáo viên hỏi:
“Các anh chị có nhớ nguyên tắc này không?”
Lớp chưa kịp phản ứng.
Giáo viên tiếp tục:
“Nguyên tắc là…”
Sau đó tự giải thích toàn bộ.
Về hình thức, đã có câu hỏi.
Nhưng về hoạt động học, học viên gần như chưa phải làm gì.
Một tình huống khác:
Giáo viên hỏi.
Một học viên nhanh nhất trả lời.
Giáo viên xác nhận đúng rồi tiếp tục.
Sau nhiều câu hỏi, vẫn chỉ một vài người tham gia.
Như vậy, số lượng câu hỏi không tự động tạo ra một lớp học có tương tác.
Điều quan trọng hơn là:
CÂU HỎI CÓ THỰC SỰ LÀM NGƯỜI HỌC SUY NGHĨ HAY KHÔNG?
Không phải câu hỏi nào trong lớp cũng có cùng mục đích.
Có câu hỏi để gợi nhớ.
Có câu để kết nối bài cũ với bài mới.
Có câu để kiểm tra sự hiểu.
Có câu để phát hiện chỗ học viên đang nhầm.
Có câu để dẫn dắt tư duy.
Có câu để vận dụng kiến thức vào tình huống.
Có câu để củng cố cuối bài.
Nếu Giáo viên chưa rõ mục đích, rất dễ hỏi theo thói quen.
“Hiểu chưa?”
“Nhớ chưa?”
“Đúng không?”
Những câu hỏi ấy đôi khi có ích, nhưng thường cho rất ít thông tin.
Học viên có thể trả lời:
“Rồi ạ.”
Nhưng người thầy vẫn chưa biết họ hiểu điều gì, hiểu đến đâu và có thể sử dụng kiến thức ấy hay chưa.
Vì vậy, trước một câu hỏi, người Giáo viên nên tự hỏi trước:
“TÔI MUỐN BIẾT HOẶC MUỐN KÍCH HOẠT ĐIỀU GÌ Ở NGƯỜI HỌC?”
Một nội dung có thể được khai thác qua nhiều tầng câu hỏi.
Anh/chị nhớ điều gì?
Đó là tầng gợi nhớ.
Anh/chị hiểu nội dung này như thế nào?
Bắt đầu đi vào sự hiểu.
Vì sao lại như vậy?
Người học phải nhìn vào mối quan hệ hoặc nguyên nhân.
Nếu gặp trường hợp này thì áp dụng ra sao?
Kiến thức bắt đầu chuyển sang vận dụng.
Có thể ghi nhớ một mạch rất đơn giản:
BIẾT GÌ? → HIỂU THẾ NÀO? → VÌ SAO? → ÁP DỤNG RA SAO?
Không phải nội dung nào cũng cần hỏi đủ bốn câu.
Điều quan trọng là người Giáo viên hiểu rằng câu hỏi có thể đưa người học đi sâu dần vào kiến thức, thay vì chỉ kiểm tra xem họ có nhớ một câu trong giáo trình hay không.
Đây là một kỹ năng tưởng rất nhỏ nhưng không dễ.
Người Giáo viên biết câu trả lời.
Vì vậy, vài giây im lặng có thể tạo cảm giác rất dài.
Ta dễ:
hỏi lại ngay;
gợi ý quá sớm;
chuyển câu hỏi sang người khác;
hoặc tự trả lời.
Nhưng người học cần thời gian để:
nghe câu hỏi;
hiểu mình đang được hỏi điều gì;
tìm lại kiến thức;
sắp xếp suy nghĩ;
và diễn đạt thành lời.
Nếu không cho khoảng thời gian ấy, câu hỏi rất dễ trở thành một thủ tục của người dạy thay vì hoạt động tư duy của người học.
HỎI → CHỜ → NGHE.
Ba bước đơn giản nhưng rất quan trọng.
Khi học viên trả lời chưa đúng, phản ứng nhanh nhất là:
“Sai.”
Sau đó Giáo viên đưa đáp án.
Cách này giúp lớp có được câu trả lời đúng rất nhanh.
Nhưng lại có thể bỏ mất một cơ hội quan trọng:
Tại sao học viên nghĩ như vậy?
Một câu trả lời chưa đúng có thể cho thấy:
họ đang nhầm khái niệm;
đang nhớ thiếu;
đang áp dụng một kinh nghiệm cũ;
chưa nhìn thấy mối liên hệ;
hoặc chỉ sai ở một phần.
Nếu người Giáo viên nghe kỹ, câu trả lời sai trở thành thông tin về quá trình học.
Khi đó, thay vì chỉ nói:
“Sai rồi.”
có thể tiếp tục:
“Phần nào trong câu trả lời này anh/chị thấy chắc nhất?”
“Có ai nhìn vấn đề theo cách khác không?”
“Nếu đối chiếu với nguyên tắc vừa học thì điểm nào cần xem lại?”
Người thầy không nhất thiết phải đưa đáp án ngay.
Đôi khi một câu hỏi tiếp theo có thể giúp học viên tự phát hiện chỗ chưa đúng.
Nếu câu nào Giáo viên cũng hỏi, lớp học có thể trở nên căng thẳng.
Nếu học viên cảm thấy mỗi câu hỏi đều là một lần bị kiểm tra, họ có thể bắt đầu:
ngại trả lời;
sợ sai;
chờ người khác nói trước;
hoặc chỉ cố đoán “đáp án Giáo viên muốn nghe”.
Đó không phải mục tiêu.
Câu hỏi trong dạy học phải phục vụ việc học.
Có lúc Giáo viên cần giải thích trực tiếp.
Có lúc cần làm mẫu.
Có lúc nên để học viên quan sát.
Có lúc nên hỏi.
Năng lực nằm ở việc biết:
KHI NÀO CÂU HỎI SẼ GIÚP NGƯỜI HỌC HỌC TỐT HƠN?
Chứ không phải đặt càng nhiều câu càng chứng minh lớp học có phương pháp.
Trong một lớp, thường có những học viên phản ứng rất nhanh.
Nếu Giáo viên hỏi và luôn nhận câu trả lời từ nhóm này, không khí có thể rất sôi nổi.
Nhưng sự sôi nổi ấy chưa chắc phản ánh mức độ hiểu của cả lớp.
Có người cần thêm vài giây suy nghĩ.
Có người hiểu nhưng ít tự tin.
Có người đang im lặng vì chưa theo kịp.
Vì vậy, người Giáo viên phải quan sát sự phân bố của tương tác.
Không phải để ép tất cả mọi người nói như nhau.
Mà để tránh việc một vài học viên trở thành đại diện cho mức độ hiểu của cả lớp.
Một lớp học có tương tác không phải lớp có nhiều tiếng nói nhất.
Đó là lớp mà người Giáo viên thu được thông tin thật về quá trình học của người học.
Giả sử sau một phần lý thuyết, Giáo viên hỏi một câu trọng tâm.
Nhiều học viên trả lời chưa chắc.
Đó là một tín hiệu.
Có thể chưa nên chuyển ngay sang phần tiếp theo.
Có thể cần:
giải thích lại;
đưa một ví dụ khác;
cho học viên trao đổi;
hoặc đặt thêm một câu hỏi để xác định chính xác chỗ đang vướng.
Ngược lại, nếu người học đã hiểu rõ và có thể vận dụng, không nhất thiết phải tiếp tục giảng dài hơn chỉ vì giáo án còn nhiều lời chuẩn bị.
Như vậy, câu hỏi không chỉ giúp học viên học.
Nó còn giúp Giáo viên điều chỉnh cách dạy.
Đây chính là tính hai chiều của dạy học.
Trong lớp học, người Giáo viên thường là người biết câu trả lời.
Nhưng mục tiêu của dạy học không phải chứng minh điều đó.
Có những lúc điều có giá trị hơn là:
đặt đúng câu hỏi;
im lặng vài giây;
nghe học viên;
đặt tiếp một câu gợi mở;
và để chính người học tìm ra mối liên hệ.
Khi ấy, kiến thức không chỉ đi theo chiều:
GIÁO VIÊN → HỌC VIÊN.
Nó được hình thành qua một quá trình:
GIÁO VIÊN HỎI → HỌC VIÊN SUY NGHĨ → HỌC VIÊN TRẢ LỜI → GIÁO VIÊN LẮNG NGHE → GỢI MỞ/PHẢN HỒI → HỌC VIÊN HIỂU SÂU HƠN.
Đó mới là tương tác sư phạm.
CÂU HỎI KHÔNG CHỈ DÙNG ĐỂ TÌM XEM HỌC VIÊN CÓ BIẾT ĐÁP ÁN HAY KHÔNG.
Một câu hỏi tốt có thể giúp người học:
GỢI NHỚ → SUY NGHĨ → KẾT NỐI → PHÁT HIỆN → GIẢI THÍCH → VẬN DỤNG.
Và đồng thời giúp người Giáo viên biết:
HỌC VIÊN ĐANG HIỂU ĐẾN ĐÂU.
Có thể ghi nhớ:
HỎI → CHỜ → NGHE → PHẢN HỒI → GỢI/CHỐT → KIỂM TRA.
Người Giáo viên không hỏi để chứng minh mình biết câu trả lời.
Người thầy hỏi để tạo cơ hội cho người học tự tìm thấy và làm chủ câu trả lời.
Trong giờ dạy tiếp theo, hãy thử chọn một câu mà trước đây mình thường:
HỎI → RỒI TỰ TRẢ LỜI.
Lần này, hãy:
HỎI → CHỜ → NGHE.
Có thể chính vài giây im lặng ấy sẽ cho người Giáo viên nhìn thấy nhiều hơn về cách học viên đang thực sự suy nghĩ.
