Người học giỏi hơn mình ở một lĩnh vực không làm người thầy nhỏ đi. Điều quan trọng là người giảng viên có đủ vững để ghi nhận năng lực ấy, tiếp tục học và vẫn giữ được chuẩn của lớp học hay không.
MỘT TÌNH HUỐNG KHÔNG DỄ VỚI NGƯỜI ĐỨNG LỚP
Trong một lớp DDS, có một học viên đặt câu hỏi rất sâu. Khi trao đổi thêm, giảng viên nhận ra người này đã có kinh nghiệm thực tế ở một lĩnh vực cụ thể nhiều hơn mình. Có thể họ từng làm công việc liên quan, từng trải qua nhiều tình huống, từng học thêm ở nơi khác hoặc đơn giản là họ có một khả năng đặc biệt nổi trội. Cả lớp bắt đầu chú ý, và người giảng viên đứng trước một khoảnh khắc rất nhạy cảm: mình nên tiếp tục giữ vai trò bằng cách cố chứng minh rằng mình vẫn biết nhiều hơn, hay nên thừa nhận rằng ở phần này học viên đang có một lợi thế thực tế?
Đây là một tình huống rất thật trong đào tạo. Và điều khó nhất đôi khi không nằm ở kiến thức, mà nằm ở tâm thế của người thầy.
Có người sẽ cảm thấy bị đe dọa. Họ nghĩ: “Nếu học viên này biết nhiều hơn mình, liệu cả lớp có còn coi trọng mình không?” Từ đó, người dạy bắt đầu phản ứng phòng thủ: cắt lời, không cho chia sẻ thêm, tìm cách sửa một chi tiết nhỏ để lấy lại vị thế hoặc chuyển nhanh sang nội dung khác.
Nhưng cũng có người phản ứng theo chiều ngược lại: thấy học viên giỏi nên lập tức nhường hẳn vai trò, để người đó nói thay cả phần nội dung chuẩn mà không kiểm soát phạm vi. Cách này tưởng là cởi mở, nhưng lại có nguy cơ làm lớp học lệch khỏi giáo trình và tiêu chí thống nhất.
Cả hai cách đều chưa thật sự phù hợp.
Cẩm nang Hành động DDS nhấn mạnh rằng người thầy không chỉ truyền điều mình biết, mà phải giúp người học biết đúng, làm đúng, nhìn thấy lỗi, sửa được lỗi và một ngày có thể tự làm mà không cần người thầy đứng cạnh. Đồng thời, người dạy càng phải là người học nghiêm túc, không ngại được chuẩn hóa lại và phải tự hào khi người học ngày càng giỏi.
Đây chính là chìa khóa để nhìn tình huống này. Nếu mục tiêu của người thầy là giữ vị trí bằng cách luôn phải biết nhiều hơn học viên, thì bất kỳ học viên giỏi nào cũng có thể trở thành một mối đe dọa. Nhưng nếu mục tiêu của người thầy là làm cho người học ngày càng giỏi, thì việc một học viên vượt mình ở một lĩnh vực nào đó lại là một dấu hiệu đáng mừng.
Người học trưởng thành không làm giảm giá trị của người thầy.
Ngược lại, nó đặt người thầy trước một vai trò trưởng thành hơn.
Có thể ở phần chuyên môn A, giảng viên là người giữ chuẩn tốt hơn. Nhưng ở kinh nghiệm thực tế B, học viên lại có trải nghiệm sâu hơn. Điều này hoàn toàn có thể cùng tồn tại. Một lớp học trưởng thành không cần xây trên giả định rằng người đứng lớp phải hơn tất cả mọi người ở mọi mặt.
Người giảng viên cần biết rõ mình đang đại diện cho điều gì.
Trong lớp DDS, vai trò của giảng viên không phải là chứng minh “tôi biết tất cả”. Vai trò của giảng viên là giữ mục tiêu bài học, nội dung chuẩn, phương pháp tổ chức, thực hành, sửa lỗi và đánh giá theo tiêu chí. Cẩm nang xác định rất rõ rằng đứng lớp là chịu trách nhiệm cho cả quá trình: người chưa biết thì hiểu, người hiểu thì biết làm, người làm sai thì biết sửa và người làm được thì ngày càng làm chuẩn hơn.
Vì vậy, nếu học viên giỏi hơn ở một phần, giảng viên hoàn toàn có thể ghi nhận. Có thể nói: “Ở lĩnh vực này anh/chị có nhiều trải nghiệm thực tế, phần chia sẻ này rất giá trị. Mình cùng đối chiếu với nội dung chuẩn của bài để xem điểm nào có thể giúp cả lớp hiểu sâu hơn.”
Chỉ một câu như vậy vừa thể hiện sự tôn trọng, vừa giữ được vai trò.
Người học được ghi nhận.
Cả lớp được thêm giá trị.
Giảng viên không mất vị thế.
Và quan trọng nhất, chuẩn của bài vẫn được giữ.
Đây là một năng lực rất quan trọng của người thầy: biết đón nhận tri thức từ người học mà không làm mất cấu trúc của lớp học.
Có thể có người nghĩ rằng làm như vậy sẽ khiến học viên “lấn át” giảng viên. Nhưng thực ra, điều khiến lớp học mất kiểm soát không phải là việc học viên giỏi. Điều khiến lớp học mất kiểm soát là khi vai trò, phạm vi và chuẩn không rõ.
Nếu giảng viên vững về mục tiêu bài học và biết điều gì thuộc nội dung chính thức, điều gì là chia sẻ kinh nghiệm, thì hoàn toàn có thể tạo không gian cho một học viên giỏi đóng góp.
Cẩm nang cũng chỉ ra rằng một hệ thống đào tạo mạnh không nên phụ thuộc vào tuổi nghề hay sự hiện diện của một vài cá nhân. Người giỏi cần biết chia sẻ, làm mẫu, huấn luyện và tạo ra người dạy tiếp theo. Một ngày nào đó, người học hôm nay có thể trở thành người thầy của ngày mai.
Nếu nhìn theo hướng đó, việc học viên có năng lực nổi trội không phải là điều cần kìm lại.
Đó có thể là tín hiệu cần phát hiện và phát triển.
Một người học có khả năng giải thích tốt, làm chuẩn, thích giúp người khác và tiếp nhận góp ý tốt có thể chính là nguồn giảng viên kế cận trong tương lai. Cẩm nang khuyến khích phát triển người kế cận theo một quá trình có hướng dẫn, có chuẩn, có theo dõi điểm mạnh – điểm yếu và có trách nhiệm chất lượng; không phải cứ giỏi là lập tức đứng lớp, nhưng cũng không nên để tri thức dừng lại ở một người.
Đây là một điểm rất cân bằng: ghi nhận năng lực nhưng không hạ chuẩn.
Người học giỏi ở một lĩnh vực chưa đồng nghĩa đã đủ năng lực làm giảng viên DDS. Muốn trở thành người dạy chính thức còn cần nhiều yếu tố khác: chuyên môn nền, phương pháp đào tạo, khả năng làm mẫu, tổ chức thực hành, sửa lỗi, đánh giá, quản lý lớp, giữ phạm vi và đạo đức nghề dạy.
Vì vậy, giảng viên không nên vì ấn tượng với một học viên giỏi mà lập tức giao bục giảng. Nhưng cũng không nên giữ học viên ấy ở vị trí thụ động chỉ vì sợ họ nổi bật.
Trao cơ hội nhưng giữ chuẩn.
Đó là cách phù hợp.
Có một tình huống khác cũng rất đáng suy nghĩ: học viên đặt ra một thông tin mà giảng viên chưa biết. Nếu đúng, đây là cơ hội để giảng viên học thêm. Nếu chưa chắc, cần kiểm tra lại. Người thầy càng trưởng thành càng hiểu rằng không ai đứng cao hơn việc học. Cẩm nang nhấn mạnh rằng người dạy phải tiếp tục học, được kiểm tra và liên tục hoàn thiện; nếu người dạy ngừng học, hệ thống đào tạo sẽ dần cũ đi.
Vì vậy, một học viên giỏi hơn mình ở một điểm có thể trở thành một tấm gương soi rất tốt.
Nó giúp người giảng viên nhận ra phần mình cần cập nhật.
Có thể sau buổi học, người thầy sẽ kiểm tra thêm nguồn, học thêm một kỹ năng hoặc trao đổi sâu hơn với người có chuyên môn phù hợp. Đó không phải là mất mặt.
Đó là cách người thầy tiếp tục trưởng thành.
Có một nguyên tắc rất đẹp trong Cẩm nang: đào tạo không phải là cuộc thi giữa các thế hệ.
Người đi trước không cần thắng người đi sau.
Người đi trước cần giúp người đi sau đi xa hơn.
Và khi người đi sau đã mạnh lên, người đi trước lại có thêm cơ hội để nâng vai trò của mình: từ người truyền kiến thức thành người huấn luyện, người cố vấn, người giữ chuẩn và người phát triển thế hệ tiếp theo.
Một người thầy chỉ cảm thấy an toàn khi học viên còn yếu thì rất khó xây được một hệ thống đào tạo mạnh.
Ngược lại, một người thầy có thể vui khi học viên giỏi hơn mình ở một lĩnh vực cho thấy họ đã đặt sự phát triển của tri thức lên trên nhu cầu giữ vị trí.
Đó là một phẩm chất rất đáng quý.
Tuy nhiên, cũng cần nói rõ: tôn trọng năng lực của học viên không có nghĩa mọi ý kiến của học viên đều trở thành chuẩn. Nếu người học đưa ra một phương pháp khác giáo trình, giảng viên cần phân biệt rõ đó là kinh nghiệm, đề xuất hay nội dung đã được xác nhận. Sáng tạo có thể có ở cách minh họa, cách tổ chức nhóm, cách đặt câu hỏi, nhưng nội dung chuẩn, quy trình và tiêu chí không nên tự ý thay đổi. Cẩm nang nhắc rất rõ điều này trong quá trình phát triển giảng viên kế cận.
Như vậy, người giảng viên phải giữ được hai phẩm chất cùng lúc: đủ khiêm tốn để học từ người khác, nhưng đủ vững để giữ chuẩn.
Thiếu một trong hai đều có vấn đề.
Chỉ giữ chuẩn mà không biết học, người thầy dễ đóng kín.
Chỉ cởi mở mà không giữ chuẩn, lớp học dễ loãng.
Sự trưởng thành nằm ở chỗ biết tiếp nhận điều hay mà vẫn phân biệt rõ đâu là nội dung chính thức.
Có thể một học viên giỏi hơn giảng viên ở kỹ năng công nghệ, truyền thông, quản lý, ngoại ngữ, một mảng chuyên môn phụ trợ hoặc một trải nghiệm thực tế cụ thể. Không có gì bất thường ở đó. Một hệ thống càng lớn càng có nhiều người với năng lực đa dạng.
Nếu người giảng viên biết tận dụng điều đó đúng cách, lớp học sẽ giàu hơn.
Có thể mời học viên chia sẻ một tình huống thực tế ngắn.
Có thể dùng trải nghiệm của họ làm ví dụ để cả lớp thảo luận.
Có thể sau lớp kết nối người đó vào một nhóm chuyên môn phù hợp.
Có thể nếu họ có tiềm năng đào tạo thì tiếp tục theo dõi, chuẩn hóa và phát triển.
Nhưng tất cả phải diễn ra trong một cấu trúc rõ: đúng vai, đúng phạm vi, đúng chuẩn.
Đó là cách biến sự khác biệt thành nguồn lực.
Một điều khác rất quan trọng là đừng dùng tuổi nghề để áp chế người trẻ. Có người dạy lâu năm nhưng người học trẻ lại cập nhật nhanh hơn ở một mảng mới. Nếu phản ứng bằng câu “Tôi làm bao nhiêu năm rồi, em chưa đủ kinh nghiệm để nói”, rất có thể người thầy vừa bỏ lỡ một thông tin hữu ích và đồng thời gửi cho cả lớp một thông điệp không tốt: kinh nghiệm có thể đứng cao hơn sự thật.
Kinh nghiệm đáng được tôn trọng.
Nhưng kinh nghiệm không miễn cho bất kỳ ai khỏi việc tiếp tục học.
Cẩm nang nhấn mạnh rất rõ rằng người dạy càng phải là người học nghiêm túc, không tự hào chỉ vì mình nói hay hay đã đứng lớp lâu năm, mà phải tự hào khi người học ngày càng giỏi và tiếp tục học để xứng đáng với vai trò giảng viên. :contentReference[oaicite:7]{index=7}
Có lẽ đây chính là câu trả lời sâu nhất cho tình huống bài hôm nay: nếu một học viên giỏi hơn mình ở một lĩnh vực, hãy vui trước khi lo.
Bởi đó có thể là bằng chứng rằng trong lớp học của mình đang có một nguồn lực mới.
BA CÂU HỎI DÀNH CHO NGƯỜI GIẢNG VIÊN
Thứ nhất: Khi một học viên thể hiện năng lực cao hơn mình ở một lĩnh vực, phản ứng đầu tiên của tôi là tò mò muốn học thêm hay lo rằng vị trí của mình bị đe dọa?
Thứ hai: Tôi có đủ vững để ghi nhận điều học viên biết mà vẫn phân biệt rõ đâu là kinh nghiệm cá nhân và đâu là chuẩn chính thức của DDS không?
Thứ ba: Khi nhìn thấy một học viên có tiềm năng, tôi đang nghĩ cách giữ họ ở vai trò người học hay đang nghĩ cách giúp họ từng bước trở thành một nguồn lực mới cho hệ thống?
Ba câu hỏi này giúp người thầy nhìn học viên giỏi không như một đối thủ, mà như một phần của sự phát triển.
LỜI NHẮN GỬI NGƯỜI ĐỨNG LỚP
Nếu một ngày có một học viên biết sâu hơn bạn ở một lĩnh vực, đừng vội thấy mình nhỏ đi.
Hãy nghe.
Hãy hỏi.
Hãy ghi nhận.
Nếu thông tin có giá trị, hãy học.
Nếu cần kiểm tra, hãy kiểm tra.
Nếu đó chỉ là kinh nghiệm cá nhân, hãy gọi đúng tên là kinh nghiệm.
Nếu người học có tiềm năng, hãy tạo cơ hội nhưng vẫn giữ chuẩn.
Người thầy không cần giữ học viên thấp hơn mình để bảo vệ vai trò.
Ngược lại, một trong những thành quả đẹp nhất của người thầy là nhìn thấy người từng ngồi dưới lớp một ngày nào đó có thể đứng vững, làm tốt hơn, hiểu sâu hơn và tiếp tục giúp người khác trưởng thành.
Đừng sợ ngày học viên giỏi hơn mình ở một điểm.
Hãy sợ ngày người học không còn có gì mới để lớn lên trong lớp học của mình.
Bởi người thầy tốt không tạo ra những người mãi đứng sau.
Người thầy tốt tạo ra những người có thể đi xa hơn.
CẨM NANG HÀNH ĐỘNG DDS – KHI NGƯỜI HỌC GIỎI HƠN, NGƯỜI THẦY CẦN TRƯỞNG THÀNH THÊM MỘT BƯỚC
Trong thực tế đào tạo DDS, người giảng viên sẽ gặp những học viên rất khác nhau về tuổi đời, kinh nghiệm, chuyên môn, khả năng học và thế mạnh cá nhân. Có người mới bắt đầu, có người đã có nhiều trải nghiệm, có người nổi trội ở một lĩnh vực mà chính giảng viên chưa sâu bằng. Cẩm nang Hành động DDS – Từ Hiến chương đến Thực tiễn không xây dựng mô hình lớp học trong đó người thầy phải biết tất cả và người học chỉ tiếp nhận. Cẩm nang hướng tới một hệ thống trong đó người dạy giữ chuẩn, người học chủ động, người giỏi được phát triển và tri thức được kế thừa qua nhiều thế hệ.
Cẩm nang xác định rằng người thầy phải giúp người học ngày càng giỏi hơn, người dạy phải tiếp tục học và chuẩn hóa, người giỏi cần được tạo cơ hội phát triển nhưng không hạ chuẩn, và thế hệ giảng viên hiện tại có trách nhiệm chuẩn bị thế hệ kế cận.
Bài truyền thông hôm nay chỉ mở ra một câu hỏi: khi học viên giỏi hơn người dạy ở một lĩnh vực, người giảng viên nên phản ứng thế nào? Phần công cụ phát hiện người có tiềm năng, cách phát triển giảng viên kế cận, cơ chế hướng dẫn, cách giữ chuẩn khi trao cơ hội và những nguyên tắc giúp người dạy tiếp tục tự hoàn thiện vẫn được giữ trong Cẩm nang để sử dụng trong thực tế.
Nếu một ngày một học viên nói được điều bạn chưa biết, đừng coi đó là khoảnh khắc làm giảm giá trị của người thầy.
Có thể đó chính là khoảnh khắc lớp học đang làm đúng điều nó cần làm:
TRI THỨC ĐANG TIẾP TỤC ĐƯỢC MỞ RỘNG.
Và người thầy trưởng thành sẽ biết cách để sự mở rộng ấy trở thành giá trị chung.
CẨM NANG HÀNH ĐỘNG DDS – ĐỪNG GIỮ VỊ TRÍ BẰNG CÁCH GIỮ NGƯỜI KHÁC THẤP HƠN MÌNH. HÃY GIỮ GIÁ TRỊ CỦA NGƯỜI THẦY BẰNG KHẢ NĂNG GIÚP NGƯỜI KHÁC NGÀY CÀNG TRƯỞNG THÀNH HƠN.
CẨM NANG HÀNH ĐỘNG DDS – ĐỌC KHI CẦN, TRA KHI VƯỚNG, DÙNG ĐỂ HÀNH ĐỘNG.
