Sửa lỗi là trách nhiệm của người dạy, nhưng cách sửa quyết định người học sẽ tiến bộ hay thu mình. Tôn trọng người học không có nghĩa bỏ qua lỗi; giữ chuẩn cũng không có nghĩa làm người học mất mặt.
MỘT TÌNH HUỐNG DDS
Trong một buổi thực hành, giảng viên mời một học viên lên làm mẫu trước lớp. Học viên khá tự tin lúc bắt đầu, nhưng đến một bước quan trọng thì thực hiện chưa đúng. Một vài người bên dưới nhận ra, có người nhìn nhau, có người bắt đầu thì thầm. Học viên trên bục cũng cảm thấy mình vừa làm sai nên bắt đầu lúng túng. Đây là một khoảnh khắc rất ngắn, nhưng cách giảng viên phản ứng trong vài giây tiếp theo có thể ảnh hưởng rất nhiều đến người học.
Giảng viên có thể nói ngay: “Sai rồi, bước này học rồi mà vẫn làm sai à?” Câu nói ấy có thể làm cả lớp nhớ rất lâu, nhưng chưa chắc người học nhớ đúng kỹ thuật. Điều họ nhớ nhiều hơn có thể là cảm giác xấu hổ vì bị chỉ ra trước tập thể. Từ một lỗi chuyên môn, người học bắt đầu chuyển sang một nỗi sợ khác: sợ đứng lên thực hành, sợ bị gọi, sợ bị đánh giá và thậm chí sợ hỏi khi chưa chắc.
Nhưng giảng viên cũng có thể đi theo một cực ngược lại. Vì sợ học viên mất mặt nên bỏ qua, nói nhẹ rằng “không sao đâu” rồi cho tiếp tục. Cách này giữ được cảm xúc trước mắt, nhưng người học có thể mang chính thao tác chưa đúng ấy rời khỏi lớp.
Cẩm nang Hành động DDS chỉ ra rất rõ rằng khi học viên làm chưa đúng thì vẫn phải sửa, bất kể họ lớn tuổi, đã là Trưởng chi nhánh hay có vị trí kinh doanh cao. Cấp bậc kinh doanh không thay thế tiêu chuẩn chuyên môn. Cách sửa cần tôn trọng, cụ thể, không làm mất mặt nhưng vẫn phải rõ ràng. Cẩm nang gợi ý một cách nói rất phù hợp: “Phần này anh/chị đang làm khác với chuẩn của bài. Mình cùng làm lại bước này để thống nhất.” Nguyên tắc là tôn trọng người học không có nghĩa để họ mang một lỗi chưa sửa rời khỏi lớp.
Đây chính là điểm cân bằng mà người giảng viên cần học. Sửa lỗi không phải để chứng minh người dạy giỏi hơn người học. Sửa lỗi là để người học nhận ra chính xác điểm chưa đúng, hiểu vì sao cần sửa và có cơ hội làm lại cho đúng.
Một giảng viên tốt không chỉ nhìn thấy lỗi. Người giảng viên tốt còn biết sửa lỗi theo cách giúp người học giữ được phẩm giá và vẫn tiếp tục muốn học.
Điều đầu tiên cần phân biệt là lỗi nằm ở thao tác, không nằm ở giá trị của con người. Thay vì nói “anh/chị làm kém quá”, hãy nói “bước này đang chưa đúng với chuẩn”. Thay vì nói “học rồi mà vẫn không nhớ”, hãy hỏi “mình cùng xem lại điểm này”. Chỉ một sự thay đổi trong cách dùng từ đã chuyển trọng tâm từ phê phán con người sang sửa một hành vi cụ thể.
Đây không phải là chuyện câu chữ nhỏ. Khi người học cảm thấy mình bị đánh giá như một con người, họ thường tự vệ. Khi họ hiểu rằng chỉ có một bước kỹ thuật đang cần điều chỉnh, họ dễ tiếp nhận hơn.
Giảng viên cũng cần tránh sửa lỗi bằng cách giành luôn việc của học viên. Có những lúc thấy học viên làm sai, người dạy lập tức bước vào, làm lại từ đầu rất nhanh rồi nói: “Đấy, phải làm như thế này.” Cả lớp có thể nhìn thấy một thao tác đúng, nhưng người vừa làm sai vẫn chưa chắc đã sửa được chính lỗi của mình.
Cẩm nang Hành động DDS đặt ra một tiêu chí rất rõ trong checklist giảng viên: phải quan sát và sửa lỗi, nhưng sau khi sửa, học viên phải được làm lại; đồng thời người dạy không được làm người học xấu hổ và phải đánh giá dựa trên tiêu chí rõ ràng chứ không theo cảm tính.
Đây là một nguyên tắc rất quan trọng: sửa xong phải cho làm lại. Nếu chỉ nói lỗi mà không cho thực hiện lại, người học mới chỉ hiểu bằng lời. Khi họ làm lại đúng, kiến thức mới bắt đầu chuyển thành năng lực.
Ví dụ, thay vì nói: “Sai rồi, để tôi làm”, giảng viên có thể dừng nhẹ, chỉ đúng điểm cần sửa, làm mẫu ngắn nếu cần, rồi nói: “Anh/chị làm lại riêng bước này nhé.” Sau đó quan sát. Nếu đúng, ghi nhận ngay: “Đúng rồi, lần này đã đúng chuẩn.” Người học vừa được sửa, vừa được phục hồi sự tự tin.
Cách này cũng gửi một thông điệp rất tốt tới cả lớp: ở đây, sai không phải là điều đáng xấu hổ; sai mà không chịu sửa mới là vấn đề.
Một lớp học tốt phải là nơi người học dám thực hành. Nếu người học chỉ dám ngồi nghe vì sợ lên làm sẽ bị phê bình, lớp học có thể rất trật tự nhưng năng lực thực hành lại không hình thành. Cẩm nang nhấn mạnh rằng một giờ dạy tốt không chỉ được đo bằng cảm xúc của học viên khi rời lớp, mà phải được đo bằng điều họ có thể làm sau buổi học. Học viên phải được thực hành, được kiểm tra, được sửa lỗi và biết tiêu chí đạt là gì.
Điều này có nghĩa giảng viên không nên coi việc học viên làm sai là sự cố phá hỏng buổi dạy. Ngược lại, một lỗi xuất hiện đúng lúc có thể trở thành cơ hội đào tạo rất giá trị nếu được xử lý tốt.
Giả sử một học viên làm sai ở một bước mà nhiều người trong lớp cũng đang nhầm. Nếu giảng viên chỉ sửa riêng người đó, lớp có thể bỏ lỡ một cơ hội học chung. Nhưng nếu biến người học thành “ví dụ sai” trước lớp, họ lại dễ bị tổn thương. Cách phù hợp hơn là tách người khỏi lỗi. Có thể nói: “Điểm này nhiều người rất dễ nhầm. Cả lớp cùng nhìn lại bước này nhé.” Sau đó giảng viên làm mẫu lại hoặc giải thích ngắn. Như vậy, lỗi của một người được chuyển thành bài học cho nhiều người mà không biến người đó thành đối tượng bị phê bình.
Cẩm nang cũng phân biệt rất rõ: nếu một học viên có lỗi riêng thì sửa trực tiếp với người đó; nếu nhiều người cùng mắc một lỗi thì nên dừng lớp ngắn, làm mẫu lại và giải thích chung. Một lỗi phổ biến có thể là tín hiệu cho thấy bài giảng cần được làm rõ hơn.
Điều này đưa người giảng viên đến một trách nhiệm sâu hơn: khi học viên sai, đừng chỉ hỏi “họ sai ở đâu?”, hãy có lúc tự hỏi “mình đã dạy phần này đủ rõ chưa?”
Cẩm nang Hành động DDS nêu một tình huống rất đáng suy nghĩ: khi giảng viên nhận thấy nhiều học viên của mình thường cùng sai một điểm, đừng chỉ sửa từng người. Người dạy cần xem lại mình có giải thích chưa rõ, làm mẫu quá nhanh, thời gian thực hành chưa đủ hay giáo án cần điều chỉnh. Lỗi của người học sau lớp có thể phản chiếu chính điểm cần cải tiến trong cách dạy.
Đây là sự khác nhau giữa người chỉ biết chỉ lỗi và người biết xây chất lượng đào tạo.
Một giảng viên trưởng thành không nghĩ rằng mọi lỗi của học viên đều thuộc trách nhiệm của học viên. Có lỗi do người học thiếu tập trung, nhưng cũng có lỗi vì cách giải thích chưa rõ. Có lỗi vì học viên chưa thực hành đủ. Có lỗi vì tiêu chí đạt chưa được nói từ đầu. Có lỗi vì mỗi giảng viên đang dạy một cách khác nhau. Muốn sửa đúng, người dạy phải biết nhìn cả hai phía.
Đặc biệt, người học cần được biết tiêu chí trước khi thực hành. Không nên để học viên làm hết rồi cuối buổi mới nói: “Phần này không đạt.” Cẩm nang đặt nguyên tắc rằng đánh giá công bằng bắt đầu từ việc người học biết mình đang được đánh giá theo chuẩn nào: cần làm đúng những gì, lỗi nào không được mắc và tiêu chí đạt là gì.
Khi chuẩn đã rõ, việc sửa lỗi cũng bớt tính cá nhân. Người giảng viên không còn nói theo cảm giác “tôi thấy bạn làm chưa đẹp”, mà có thể chỉ đúng tiêu chí: “Ở bước này chuẩn yêu cầu như vậy, hiện mình đang lệch ở điểm này.” Người học dễ tiếp nhận hơn vì họ hiểu mình đang được so với chuẩn, không phải so với sở thích cá nhân của người dạy.
Có một tình huống khó hơn: học viên làm sai lại là người lớn tuổi hơn giảng viên, là Trưởng chi nhánh, là người có nhiều năm kinh nghiệm hoặc có vị trí cao trong hệ thống. Lúc ấy, giảng viên rất dễ ngại sửa vì sợ mất lòng. Nhưng nếu trong lớp học, vị trí kinh doanh trở thành lý do để một lỗi chuyên môn không được sửa, chuẩn đào tạo sẽ bắt đầu yếu đi.
Tôn trọng tuổi tác, kinh nghiệm và vị trí là cần thiết. Nhưng tôn trọng không đồng nghĩa với im lặng trước một thao tác chưa đúng. Cách sửa có thể mềm mại, nhưng tiêu chuẩn không được mềm đi.
Ngược lại, giảng viên cũng không nên dùng lớp học để khẳng định quyền lực của mình. Một người học sai không phải là cơ hội để chứng minh “tôi là thầy nên tôi đúng”. Giảng viên không chỉ đại diện cho kiến thức của cá nhân mình mà còn đại diện cho chuẩn đào tạo của hệ thống; ngoài năng lực chuyên môn, người dạy cần biết trình bày, làm mẫu, tổ chức thực hành, đặt câu hỏi, sửa lỗi, đánh giá, quản lý lớp và giữ chuẩn giáo trình.
Chính vì vậy, cách sửa lỗi cũng là một phần của năng lực giảng viên.
Có những lúc không cần đưa đáp án ngay. Nếu học viên dừng lại ở một bước và hỏi “bước tiếp theo là gì?”, giảng viên có thể hỏi ngược: “Theo anh/chị, bước tiếp theo là bước nào?” Cẩm nang chỉ ra rằng khi người dạy trả lời ngay, người học nhận được đáp án; còn khi hỏi lại, người học phải nhớ, suy nghĩ và tự kiểm tra. Đôi khi câu hỏi của người dạy có giá trị hơn câu trả lời.
Cách này đặc biệt hữu ích khi học viên sai vì quên chứ không phải vì hoàn toàn chưa biết. Thay vì lập tức sửa hộ, người dạy có thể kích hoạt trí nhớ và tư duy của họ. Khi chính người học tìm lại được đáp án, khả năng nhớ sẽ tốt hơn.
Một vấn đề khác rất đáng lưu ý là không để lỗi trước lớp biến thành nỗi sợ sau lớp. Cẩm nang nói rằng có học viên sau đào tạo làm sai nhưng không dám hỏi giảng viên vì sợ bị đánh giá, sợ bị cho là học không nhớ hoặc sợ làm phiền. Đây là dấu hiệu môi trường sau đào tạo chưa đủ mở. Nguyên tắc rất rõ: học viên giấu lỗi là một rủi ro lớn hơn học viên hỏi nhiều.
Nếu trong lớp giảng viên sửa người học bằng sự chế giễu hoặc làm họ xấu hổ, lần sau khi gặp lỗi thật ngoài thực tế, họ có thể chọn im lặng thay vì hỏi. Khi ấy hậu quả của một câu nói trong lớp có thể kéo dài sang cả quá trình làm nghề.
Vì vậy, một môi trường đào tạo DDS tốt phải gửi được thông điệp: bạn được phép chưa biết, được phép hỏi, được phép sai trong quá trình học và được phép làm lại; nhưng bạn cũng có trách nhiệm học, sửa và tiến bộ.
Không dễ dãi, nhưng không làm người học sợ.
Không bỏ qua lỗi, nhưng không biến lỗi thành sự hạ thấp.
Không làm thay, nhưng không bỏ mặc.
Không chỉ nói đúng, mà phải giúp người học làm đúng.
Đó mới là tinh thần của đào tạo.
BA CÂU HỎI DÀNH CHO NGƯỜI GIẢNG VIÊN
Thứ nhất: Khi học viên làm sai, phản ứng đầu tiên của tôi đang hướng vào việc sửa thao tác hay vô tình làm người học cảm thấy mình bị đánh giá?
Thứ hai: Sau khi tôi sửa lỗi, học viên có được tự làm lại để chứng minh rằng họ đã sửa được hay không?
Thứ ba: Nếu nhiều học viên cùng sai một điểm, tôi có chỉ nghĩ rằng họ học chưa tốt, hay tôi cũng biết nhìn lại cách mình đã giải thích, làm mẫu và tổ chức thực hành?
Ba câu hỏi này giúp người dạy nhìn việc sửa lỗi không chỉ như một hành động chuyên môn mà như một phần của năng lực sư phạm.
LỜI NHẮN GỬI NGƯỜI ĐỨNG LỚP
Nếu một học viên làm sai trước cả lớp, đừng vội nghĩ rằng đó là một khoảnh khắc khó xử cần kết thúc thật nhanh. Có thể đó lại là một trong những khoảnh khắc đào tạo giá trị nhất của buổi học.
Hãy sửa đúng lỗi, không phán xét con người. Hãy nói đủ rõ để người học biết mình cần thay đổi điều gì, nhưng đủ tôn trọng để họ vẫn muốn tiếp tục đứng lên thực hành. Nếu cần, hãy làm mẫu. Sau đó, hãy trả phần thực hành lại cho họ và cho họ cơ hội làm đúng.
Một học viên được sửa đúng cách có thể nhớ bài rất lâu.
Một học viên bị làm xấu hổ cũng có thể nhớ rất lâu, nhưng họ nhớ cảm giác tổn thương nhiều hơn kiến thức.
Người giảng viên cần chọn điều mình muốn để lại.
Có thể sau buổi học, học viên không nhớ từng câu người thầy đã nói. Nhưng họ sẽ nhớ rằng khi mình chưa đúng, người thầy đã giúp mình sửa như thế nào.
Nếu họ bước ra khỏi lớp với suy nghĩ: “Tôi chưa đúng ở bước này, nhưng tôi biết phải sửa thế nào và tôi vẫn muốn tiếp tục học”, thì giảng viên đã làm được một việc rất quan trọng.
CẨM NANG HÀNH ĐỘNG DDS – KHÔNG CHỈ DẠY ĐÚNG, MÀ CÒN PHẢI BIẾT SỬA ĐÚNG
Trong thực tế đào tạo DDS, biết chuyên môn chưa đủ để trở thành một người dạy tốt. Giảng viên còn phải biết tổ chức thực hành, quan sát, nhận diện lỗi, sửa lỗi, đặt câu hỏi, đánh giá theo tiêu chí và tạo ra một môi trường trong đó học viên được học thật, làm thật và sửa thật. Cẩm nang Hành động DDS xác định rất rõ rằng biết làm tốt là một năng lực, còn biết giúp người khác làm được đúng mới là năng lực đào tạo.
Bài truyền thông hôm nay chỉ mở ra một tình huống rất cụ thể: một học viên làm sai trước cả lớp thì giảng viên nên sửa như thế nào để vừa giữ chuẩn, vừa giữ được sự tôn trọng và động lực học tập. Phần phương pháp tổ chức thực hành, cách sửa lỗi cá nhân và lỗi cả lớp, cách đặt câu hỏi, tiêu chí đánh giá, checklist giảng viên và những công cụ để nâng chất lượng đào tạo vẫn được giữ trong Cẩm nang để người dạy có thể tra cứu và áp dụng vào chính lớp học của mình.
Nếu lần tới một học viên làm sai ngay trước mặt cả lớp, trước khi nói, hãy tự hỏi một câu:
“TÔI MUỐN NGƯỜI HỌC RỜI KHỎI KHOẢNH KHẮC NÀY VỚI CẢM GIÁC XẤU HỔ, HAY VỚI MỘT NĂNG LỰC MỚI ĐƯỢC SỬA CHO ĐÚNG?”
Bởi một người thầy giỏi không phải là người khiến lớp học thấy mình biết nhiều hơn học viên. Người thầy giỏi là người giúp học viên ngày càng làm đúng hơn, hiểu sâu hơn và tự tin hơn trên nền tảng năng lực thật.
CẨM NANG HÀNH ĐỘNG DDS – TÔN TRỌNG NGƯỜI HỌC, NHƯNG KHÔNG BỎ QUA LỖI. GIỮ CHUẨN ĐÀO TẠO, NHƯNG KHÔNG LÀM TỔN THƯƠNG CON NGƯỜI.
CẨM NANG HÀNH ĐỘNG DDS – ĐỌC KHI CẦN, TRA KHI VƯỚNG, DÙNG ĐỂ HÀNH ĐỘNG.
