Một người đạt cấp bậc cao hơn là một dấu hiệu phát triển. Nhưng nếu sau bước tiến ấy, những người xung quanh vẫn phụ thuộc, khách hàng không được phục vụ tốt hơn, đội ngũ không trưởng thành hơn và công việc chung không mạnh hơn, chúng ta có thể phải hỏi lại: đó mới là sự phát triển của một cá nhân, hay đã thực sự trở thành sự phát triển của hệ thống?
Trong một hệ thống có lộ trình nghề nghiệp, việc một người tiến lên là điều đáng khuyến khích.
Người có năng lực cần có cơ hội.
Người tạo ra giá trị cần được ghi nhận.
Người có khả năng đảm nhận trách nhiệm lớn hơn cần có con đường để tiếp tục phát triển.
Nhưng nếu nhìn rộng hơn một cấp bậc, có một câu hỏi rất đáng suy nghĩ:
Sau khi tôi tiến lên, điều gì xung quanh tôi tốt lên?
Đây có thể là một cách khác để nhìn về sự phát triển.
Hãy hình dung một người làm việc rất tốt.
Khách hàng chủ yếu tìm đến người đó.
Việc khó đều phải chờ người đó giải quyết.
Người mới có gì chưa rõ cũng hỏi người đó.
Khi người đó vắng mặt, nhiều công việc chậm lại.
Nhìn ở góc độ cá nhân, đây có thể là một người rất có năng lực.
Nhưng nhìn ở góc độ hệ thống, lại xuất hiện một câu hỏi:
Năng lực ấy đã được chuyển thành sức mạnh chung chưa?
Một cá nhân giỏi chắc chắn có giá trị.
Nhưng một hệ thống muốn phát triển rộng không thể phụ thuộc mãi vào một vài cá nhân giỏi.
Bởi khả năng của một người luôn có giới hạn về thời gian, sức lực và phạm vi hoạt động.
Muốn đi xa hơn, giá trị phải có khả năng được truyền lại, được nhân lên và tiếp tục vận hành khi một cá nhân không trực tiếp có mặt.
Ở giai đoạn đầu, kết quả thường được nhìn qua chính bản thân:
Tôi học được gì?
Tôi làm được gì?
Tôi có bao nhiêu khách hàng?
Tôi đạt kết quả ra sao?
Những câu hỏi ấy cần thiết.
Nhưng khi vai trò lớn dần, một lớp câu hỏi khác phải xuất hiện:
Người tôi đang hỗ trợ có tiến bộ không?
Họ có ngày càng tự làm được không?
Khi tôi không có mặt, công việc có tiếp tục không?
Những kinh nghiệm tốt của tôi có trở thành năng lực của người khác không?
Đó là lúc giá trị bắt đầu chuyển từ năng lực cá nhân sang năng lực có thể nhân lên.
Có một nghịch lý thường gặp.
Người càng có năng lực càng dễ được giao nhiều việc.
Việc khó – gọi người giỏi.
Khách hàng khó – gọi người giỏi.
Người mới chưa biết – gọi người giỏi.
Có vấn đề – lại gọi người giỏi.
Dần dần, người giỏi trở thành trung tâm của mọi việc.
Điều này có thể giúp giải quyết vấn đề rất nhanh trong ngắn hạn.
Nhưng nếu kéo dài, nó có thể tạo ra một hệ thống mà mọi người đều cần một người.
Một cách phát triển khác khó hơn:
Người có kinh nghiệm không chỉ giải quyết việc.
Họ còn giúp thêm người khác biết cách giải quyết việc.
Không chỉ đưa đáp án.
Họ giúp người khác hiểu cách tìm đáp án.
Không chỉ sửa một lỗi.
Họ giúp người khác nhận ra nguyên nhân để lần sau tự tránh.
Khi ấy, một vấn đề được giải quyết hôm nay đồng thời tạo thêm năng lực cho ngày mai.
Đây là một ranh giới rất quan trọng.
Hỗ trợ không phải bao bọc.
Dẫn dắt không phải quyết định thay mọi việc.
Trách nhiệm với tuyến dưới cũng không có nghĩa giữ người dưới ở trạng thái phụ thuộc.
Ngược lại, một dấu hiệu rất đáng giá của phát triển là:
Người từng cần mình rất nhiều, sau một thời gian cần mình ít hơn.
Không phải vì mối quan hệ yếu đi.
Mà vì năng lực của họ mạnh lên.
Hôm qua họ cần hỏi từng bước.
Hôm nay họ tự làm được phần lớn.
Ngày mai họ có thể trở thành người hỗ trợ một người khác.
Khi điều đó xảy ra, giá trị đã bắt đầu được nhân lên.
Đây là câu hỏi khó nhưng cần thiết.
Nếu một người liên tục phát triển vị trí, quyền lợi và phạm vi ảnh hưởng, trong khi những người bên dưới vẫn nhiều năm phụ thuộc vào họ, có thể cần xem lại cách phát triển.
Mình có thực sự chia sẻ cơ hội không?
Có truyền đạt đủ thông tin cần thiết không?
Có giúp người dưới nâng năng lực không?
Có tạo điều kiện để họ thử sức không?
Hay vô tình, mình đang giữ những phần quan trọng nhất cho bản thân?
Một hệ thống bền vững không nên mạnh lên bằng cách giữ khoảng cách giữa người trên và người dưới.
Nó cần tạo ra ngày càng nhiều người có khả năng tự đứng và tiếp tục đi lên khi đủ điều kiện.
Website DDS cũng đã đề cập một nguyên tắc đáng chú ý: không nên giữ người tuyến dưới bằng khoảng cách cấp bậc; khi người dưới thực sự đủ năng lực, việc họ tiến lên là một phần tự nhiên của phát triển.
Đây có thể là một nỗi lo rất thực tế.
Nếu người mình từng hướng dẫn ngày càng giỏi hơn thì sao?
Nếu họ có thể tự làm được thì vai trò của mình còn gì?
Nếu họ tiếp tục phát triển lên những vị trí cao hơn thì sao?
Nhưng hãy nhìn theo một cách khác.
Nếu một người chỉ có giá trị khi những người xung quanh yếu hơn mình, giá trị ấy rất mong manh.
Còn nếu một người có khả năng tạo ra những người khác cũng có năng lực, giá trị của họ đã chuyển sang một tầng khác.
Ngày trước:
Tôi làm tốt một việc.
Sau đó:
Tôi giúp thêm một người làm tốt việc ấy.
Xa hơn nữa:
Người tôi từng hỗ trợ lại có khả năng giúp thêm những người khác trưởng thành.
Đó chính là lúc ảnh hưởng của một người không còn bị giới hạn bởi số giờ họ có thể trực tiếp làm việc.
DDS xác định:
“Lấy hiệu quả trị liệu làm trọng tâm;
Lấy kết nối cộng đồng làm then chốt;
Lấy phát triển thị trường làm mũi nhọn.”
Ba phương châm này gặp nhau rất rõ ở câu chuyện phát triển hệ thống.
Một người làm nghề tốt tạo ra giá trị.
Khi giá trị ấy được chia sẻ đúng, thêm người có năng lực được hình thành.
Khi nhiều người có năng lực phục vụ khách hàng tốt, khả năng tiếp cận thị trường được mở rộng.
Và khi thị trường phát triển, lại cần thêm những con người đủ năng lực và trách nhiệm để đảm nhận công việc.
Như vậy, phát triển con người và phát triển thị trường không phải hai việc tách rời.
Con người là một trong những điều kiện để thị trường có thể mở rộng bền vững.
Có thể thử nhìn vào những thay đổi xung quanh:
Khách hàng có được phục vụ tốt hơn không?
Người mới có được hướng dẫn rõ ràng hơn không?
Những người mình hỗ trợ có ngày càng tự chủ hơn không?
Công việc có bớt phụ thuộc vào một cá nhân không?
Thông tin và chính sách có được truyền đạt chính xác hơn không?
Có thêm người đủ năng lực nhận trách nhiệm không?
Khi mình không trực tiếp có mặt, công việc vẫn có thể tiếp tục không?
Nếu câu trả lời ngày càng tích cực, bước tiến cá nhân đang bắt đầu chuyển thành năng lực của hệ thống.
Nhìn theo tinh thần của Giáo trình DDS Quyển 6 – Hệ 1, cấp bậc không đứng riêng khỏi quyền lợi, trách nhiệm và sự phát triển chung.
Một người đi lên không chỉ có nghĩa:
“Tôi đã tiến thêm một bước.”
Ở những vai trò có phạm vi ảnh hưởng lớn hơn, câu hỏi phải rộng hơn:
“Bước tiến của tôi tạo thêm điều gì cho những người xung quanh?”
Có thêm một người giỏi là tốt.
Nhưng có một người giỏi có khả năng giúp hình thành thêm nhiều người giỏi hơn còn có giá trị lớn hơn.
Có một người làm được việc là tốt.
Nhưng xây được một cách làm để công việc không phụ thuộc vào duy nhất người ấy mới tạo ra nền tảng để mở rộng.
Có một người phát triển là đáng ghi nhận.
Nhưng khi sự phát triển của họ mở đường cho những người khác cùng phát triển, chúng ta bắt đầu nhìn thấy sức mạnh của một hệ thống.
Vì vậy, khi đạt một bước tiến mới, bên cạnh niềm vui:
“Tôi đã đi xa hơn.”
hãy thử đặt thêm một câu hỏi:
“Nhờ bước tiến của tôi, ai khác có cơ hội tiến lên?”
Có lẽ chính câu trả lời ấy sẽ cho biết sự phát triển của một cá nhân đã bắt đầu trở thành sự phát triển chung hay chưa.
