Ổn định lớp – kiểm tra và kết nối kiến thức trước – giới thiệu, tổ chức bài mới – củng cố, kiểm tra – nhận xét, dặn dò. Nhìn trên giáo án, năm bước có thể nằm ở năm phần khác nhau. Nhưng trong một giờ dạy thực sự, giá trị không nằm ở việc Giáo viên đã “đi qua đủ năm bước”, mà ở chỗ các bước ấy có nối được với nhau và đưa người học tiến về phía trước hay không.
Một Giáo viên có thể thực hiện đầy đủ:
ổn định lớp;
kiểm tra bài trước;
giới thiệu bài mới;
dạy nội dung;
củng cố và dặn dò.
Nhìn về hình thức, không thiếu bước nào.
Nhưng hãy thử đặt thêm những câu hỏi khác.
Phần kiểm tra bài trước có liên quan đến bài hôm nay không?
Câu dẫn vào bài có xuất phát từ điều học viên vừa nhắc lại không?
Nội dung mới có sử dụng nền tảng đã học không?
Phần củng cố có giúp học viên tự gọi lại những điều quan trọng không?
Nhiệm vụ cuối giờ có chuẩn bị cho bài tiếp theo không?
Nếu câu trả lời phần lớn là “không”, năm bước vẫn có mặt nhưng giờ học có thể giống năm đoạn được đặt cạnh nhau hơn là một quá trình học tập.
Bởi vậy:
NĂM BƯỚC LÀ KHUNG – SỰ LIÊN KẾT MỚI TẠO RA DÒNG DẠY HỌC.
Một cách quen thuộc là bắt đầu:
“Hôm trước chúng ta học gì?”
Sau đó hỏi một vài câu bất kỳ trong bài cũ.
Việc này có thể kiểm tra trí nhớ.
Nhưng giá trị sư phạm sẽ lớn hơn nếu người Giáo viên hỏi:
“Trong bài trước, điều gì là nền tảng mà học viên cần dùng ngay trong bài hôm nay?”
Khi đó, kiểm tra bài trước không còn là một thủ tục.
Nó trở thành cầu nối.
Người học gọi lại điều đã biết.
Giáo viên nhìn thấy nền tảng hiện tại.
Và bài mới được đặt lên chính nền tảng ấy.
Mạch học bắt đầu hình thành:
ĐÃ HỌC → GỌI LẠI → KẾT NỐI → HỌC TIẾP.
Nếu vừa kiểm tra xong một nội dung rồi Giáo viên nói:
“Được rồi. Bây giờ chúng ta sang bài mới…”
nhưng hai phần gần như không liên quan với nhau trong cách tổ chức, người học phải tự tìm mối nối.
Người thầy có thể làm tốt hơn.
Từ điều vừa được nhắc lại, đặt ra một vấn đề mới.
Từ kỹ năng đã học, chỉ ra nhiệm vụ tiếp theo.
Từ một giới hạn của kiến thức cũ, mở ra lý do cần học nội dung mới.
Khi đó, học viên có thể cảm nhận:
“Tôi đang đi tiếp từ điều mình đã biết.”
chứ không phải:
“Bài cũ đóng lại – bài mới mở ra.”
Sự khác biệt tưởng nhỏ nhưng rất quan trọng.
Bởi kiến thức nghề nghiệp không tồn tại như những ngăn kéo riêng biệt.
Chúng phải dần kết nối thành năng lực.
Ngay bên trong một bài DDS cũng có nguy cơ chia nhỏ.
Học xong phần lý thuyết.
Dừng.
Chuyển sang nội dung giải phẫu.
Dừng.
Sau đó mới đến thực hành.
Ba phần đều có nhưng học viên chưa chắc nhìn thấy chúng liên quan với nhau thế nào.
Người Giáo viên cần giúp họ nhận ra:
Kiến thức này giúp gì cho việc xác định?
Điều vừa xác định sẽ được sử dụng ở đâu khi thực hành?
Thao tác đang thực hiện dựa trên kiến thức nào đã học?
Khi các phần nối được với nhau, người học không chỉ nhớ ba nhóm nội dung.
Họ bắt đầu hình thành một chuỗi:
HIỂU → XÁC ĐỊNH → THỰC HIỆN.
Đó mới là hướng đi của đào tạo năng lực.
Cuối một bài học, Giáo viên thường muốn nhấn mạnh những điều quan trọng.
Và cách nhanh nhất là tự tóm tắt lại toàn bộ.
Nhưng nếu Giáo viên tiếp tục nói, người học lại tiếp tục nghe.
Trong khi đây chính là lúc rất phù hợp để biết:
Điều gì đã thực sự ở lại với học viên?
Có thể để người học:
nói lại điểm chính;
tóm tắt bằng từ khóa;
trình bày một mối liên hệ;
nhắc lại trình tự;
thực hiện lại một điểm trọng tâm;
hoặc tự chỉ ra lỗi cần tránh.
Khi ấy, củng cố không còn là:
GIÁO VIÊN NHẮC LẠI.
Mà trở thành:
HỌC VIÊN TỰ GỌI LẠI – GIÁO VIÊN QUAN SÁT, BỔ SUNG VÀ CHỐT.
Người thầy vừa giúp củng cố, vừa có thêm thông tin về kết quả học tập.
“Về nhà xem lại bài.”
“Chuẩn bị bài tiếp theo.”
Những lời dặn như vậy không sai.
Nhưng nếu dặn dò được kết nối với kết quả vừa học, giá trị sẽ khác.
Học viên hôm nay còn yếu ở điểm nào?
Nội dung nào cần luyện thêm?
Bài tiếp theo cần nền tảng gì?
Có điều gì phải chuẩn bị trước?
Khi đó, phần cuối giờ không chỉ đóng bài hôm nay.
Nó đồng thời mở bài ngày mai.
Và đây chính là nơi năm bước bắt đầu biến thành một vòng quay.
Nếu nhìn từng tiết riêng lẻ, ta có:
MỞ ĐẦU → DẠY BÀI → CỦNG CỐ → KẾT THÚC.
Nhưng nếu nhìn cả quá trình, một hình ảnh khác xuất hiện:
HỌC → ÔN → KẾT NỐI → HỌC MỚI → THỰC HÀNH → KIỂM TRA → CỦNG CỐ → CHUẨN BỊ → HỌC TIẾP.
Điểm kết thúc của bài này trở thành điểm chuẩn bị của bài sau.
Điều học viên đạt hôm nay trở thành nền cho ngày mai.
Điều chưa vững hôm nay trở thành việc cần tiếp tục củng cố.
Vì vậy, quá trình đào tạo không phải một chuỗi những tiết học đặt cạnh nhau.
Nó phải trở thành một dòng phát triển năng lực liên tục.
Nếu mỗi giờ học là một đơn vị độc lập, người Giáo viên rất dễ nghĩ:
“Tôi dạy xong phần của hôm nay là hoàn thành.”
Nhưng khi nhìn theo vòng liên tục, câu hỏi thay đổi:
Học viên hôm nay đang kế thừa điều gì?
Đã tiến thêm được gì?
Điểm nào còn chưa vững?
Điều đó ảnh hưởng gì đến bài tiếp theo?
Tôi cần làm gì để nối hai buổi học?
Từ đây, người Giáo viên không chỉ quản lý nội dung của một giờ.
Người thầy bắt đầu nhìn thấy hành trình học tập của người học.
Hiểu sự liên kết cũng giúp tránh một cực khác: biến năm bước thành thủ tục máy móc.
Không phải bài nào cũng cần kiểm tra bài cũ bằng cách gọi một học viên đứng lên trả lời.
Không phải phần giới thiệu bài nào cũng cần câu chuyện.
Không phải củng cố lúc nào cũng dùng cùng một hình thức.
Cách thực hiện có thể thay đổi theo:
mục tiêu;
nội dung;
người học;
điều kiện lớp;
và tính chất của bài.
Điều cần giữ không phải một màn trình diễn giống nhau ở mọi giờ.
Điều cần giữ là chức năng của từng bước và mối liên hệ giữa chúng.
Đó là sự khác biệt giữa:
LÀM ĐỦ BƯỚC
và:
TỔ CHỨC ĐƯỢC MỘT QUÁ TRÌNH HỌC.
NĂM BƯỚC LÊN LỚP KHÔNG PHẢI NĂM Ô ĐỂ GIÁO VIÊN ĐÁNH DẤU “ĐÃ LÀM”.
Giá trị nằm ở dòng liên kết:
BÀI TRƯỚC → GỌI LẠI KIẾN THỨC → KẾT NỐI → BÀI MỚI → THỰC HÀNH → KIỂM TRA → CỦNG CỐ → DẶN DÒ → CHUẨN BỊ BÀI TIẾP THEO.
Có thể ghi nhớ:
NĂM BƯỚC LÀ KHUNG – SỰ LIÊN KẾT GIỮA CÁC BƯỚC VÀ GIỮA CÁC BÀI MỚI LÀ LINH HỒN CỦA QUÁ TRÌNH DẠY HỌC.
Khi đó, mỗi giờ học không còn là một điểm riêng lẻ.
Nó trở thành một vòng quay đưa người học tiến thêm một bước về năng lực.
Sau khi xem lại một giáo án, người Giáo viên DDS có thể thử bỏ tên của năm bước sang một bên và chỉ hỏi:
“Tôi có nhìn thấy một dòng liên tục từ điều học viên đã biết → điều họ đang học → điều họ làm được → đến việc họ cần chuẩn bị tiếp theo hay không?”
Nếu dòng ấy rõ, năm bước không còn là hình thức.
Chúng đã bắt đầu trở thành một quá trình dạy học thực sự.
