Một người Giáo viên có chuyên môn tốt thường biết nhiều hơn lượng kiến thức có thể đưa vào một giờ học. Vấn đề vì thế không chỉ là “mình biết gì để nói”, mà là: trong nội dung này, học viên cần nhớ điều gì, phải hiểu điều gì và cuối cùng cần biết vận dụng điều gì? Biết chọn trọng tâm cũng là một năng lực của người thầy.
Khi đã làm nghề lâu năm, người Giáo viên thường có một lợi thế rất lớn:
kinh nghiệm.
Một khái niệm có thể gợi ra nhiều câu chuyện.
Một nguyên tắc có thể liên hệ với nhiều tình huống.
Một nội dung trong giáo trình có thể khiến người thầy nhớ đến hàng loạt trường hợp mình từng gặp.
Tất cả đều có giá trị.
Nhưng nếu đưa toàn bộ những điều mình biết vào một giờ học, người học chưa chắc nhận được nhiều hơn.
Đôi khi điều ngược lại xảy ra.
Học viên nghe rất nhiều nhưng không biết:
Điều nào quan trọng nhất?
Điều nào bắt buộc phải nhớ?
Điều nào cần hiểu bản chất?
Điều nào sau này phải biết sử dụng?
Người Giáo viên vì vậy không chỉ cần có kiến thức.
Người thầy còn phải biết tổ chức kiến thức.
Không phải mọi kiến thức đều cần được học theo cùng một cách.
Có những nội dung người học cần nhớ chính xác.
Có những nội dung nếu chỉ nhớ câu chữ thì chưa đủ; phải hiểu được ý nghĩa hoặc mối quan hệ.
Và có những kiến thức cuối cùng phải được đem ra sử dụng trong tình huống hoặc hỗ trợ cho thực hành.
Ba tầng ấy có thể được ghi nhớ rất ngắn:
NHỚ → HIỂU → VẬN DỤNG.
Sự phân biệt này thay đổi cách người Giáo viên tổ chức bài.
Nếu cần nhớ, phải làm rõ từ khóa và điểm khóa.
Nếu cần hiểu, phải tạo cơ hội để học viên giải thích, so sánh hoặc nói lại bằng cách hiểu của mình mà không sai bản chất.
Nếu cần vận dụng, người học phải được đặt trước một trường hợp để sử dụng kiến thức.
Không thể dạy cả ba mức bằng một cách duy nhất:
Giáo viên nói – học viên ghi.
Một học viên có thể nhắc lại rất đúng một định nghĩa.
Nhưng khi Giáo viên hỏi:
“Vì sao?”
họ lại lúng túng.
Một người có thể nhớ đúng nguyên tắc.
Nhưng khi gặp một tình huống hơi khác ví dụ đã học, họ không biết sử dụng nguyên tắc ấy như thế nào.
Điều đó không có nghĩa việc ghi nhớ không quan trọng.
Trong nghề nghiệp, có những nội dung bắt buộc phải nhớ chính xác.
Nhưng người Giáo viên phải biết:
ĐIỂM NÀO DỪNG Ở MỨC NHỚ – ĐIỂM NÀO PHẢI ĐI TIẾP ĐẾN HIỂU – VÀ ĐIỂM NÀO PHẢI TIẾP TỤC ĐẾN VẬN DỤNG.
Nếu không phân biệt, chúng ta rất dễ kiểm tra khả năng nhớ rồi tưởng rằng đã kiểm tra được sự hiểu.
Khi học viên chưa hiểu, phản ứng tự nhiên của người Giáo viên là giải thích thêm.
Điều đó hợp lý.
Nhưng “thêm” không phải lúc nào cũng có nghĩa “rõ hơn”.
Một lời giải thích dài có thể đưa thêm nhiều khái niệm mới.
Một ví dụ phức tạp có thể làm người mới phải xử lý thêm thông tin.
Một câu trả lời đi quá xa mục tiêu có thể khiến trọng tâm ban đầu bị mờ.
Người hiểu sâu thường có một thử thách đặc biệt:
biến điều phức tạp thành điều người mới có thể tiếp nhận mà vẫn đúng bản chất.
Vì vậy, dạy lý thuyết không phải cuộc thi xem người Giáo viên biết bao nhiêu.
Đó là công việc lựa chọn:
ĐÚNG TRỌNG TÂM – ĐÚNG MỨC – ĐÚNG THỜI ĐIỂM.
Hãy tưởng tượng người học nghe một phần giải thích dài nhưng chưa biết có bao nhiêu ý chính.
Họ phải vừa nghe, vừa tự đoán cấu trúc.
Đến cuối mới nhận ra điều gì là trọng tâm.
Một cách tổ chức khác là cho người học nhìn thấy “bản đồ” trước:
Hôm nay có ba điều cần nắm.
Phần này trả lời một câu hỏi chính.
Nội dung này gồm hai nhóm.
Điểm khóa nằm ở đây.
Sau đó mới đi vào từng phần.
Người học lúc này biết:
Mình đang ở đâu trong nội dung?
Ý vừa nghe thuộc phần nào?
Còn điều gì phía sau?
Có thể ghi nhớ:
CHO NGƯỜI HỌC THẤY CÁI KHUNG TRƯỚC KHI ĐI VÀO CHI TIẾT.
Đó là một cách giảm sự quá tải mà không cần giảm chuẩn kiến thức.
Ví dụ rất hữu ích.
Nó giúp một khái niệm trừu tượng trở nên gần hơn.
Nhưng có một bước chuyển rất đáng chú ý.
Ban đầu, Giáo viên có thể nói:
“Tôi lấy một ví dụ…”
Sau khi học viên đã hiểu cách tư duy, người thầy có thể chuyển sang:
“Bây giờ anh/chị thử áp dụng vào trường hợp này.”
Đây là lúc ví dụ không còn chỉ để minh họa.
Nó trở thành cơ hội để người học vận dụng.
Sự thay đổi tưởng nhỏ:
GIÁO VIÊN CHO VÍ DỤ → HỌC VIÊN XỬ LÝ TÌNH HUỐNG
lại là một bước chuyển lớn từ nghe hiểu sang chủ động sử dụng kiến thức.
Trong dạy lý thuyết, câu hỏi có thể xuất hiện ngay trong quá trình học.
Có câu hỏi để gọi lại kiến thức.
Có câu để người học suy nghĩ.
Có câu để phát hiện một chỗ đang hiểu sai.
Có câu giúp nối hai nội dung.
Có câu buộc người học phải vận dụng.
Vì vậy, thay vì chỉ hỏi:
“Anh chị nhớ không?”
người Giáo viên có thể lần lượt quan tâm:
BIẾT GÌ?
HIỂU THẾ NÀO?
VÌ SAO?
ÁP DỤNG RA SAO?
Khi ấy, câu hỏi trở thành một phần của phương pháp dạy, không chỉ là công cụ chấm đúng – sai.
Đây cũng chính là vấn đề sẽ được đi sâu hơn ở bài tiếp theo của chuỗi.
DDS là lĩnh vực đào tạo có tính thực hành cao.
Nhưng điều đó không làm lý thuyết trở nên ít quan trọng.
Lý thuyết giúp người học hiểu:
mình đang làm gì;
vì sao cần làm;
nguyên tắc nằm ở đâu;
điều gì cần tránh;
và khi tình huống thay đổi thì dựa vào đâu để suy nghĩ.
Ngược lại, nếu chỉ hiểu rất nhiều nhưng không thể thực hiện, năng lực nghề vẫn chưa hình thành.
Vì vậy:
LÝ THUYẾT ĐỂ HIỂU – THỰC HÀNH ĐỂ LÀM.
Hai phần không cạnh tranh thời gian với nhau.
Chúng phải hỗ trợ nhau để tạo ra năng lực.
Có lẽ đây là một thay đổi quan trọng khi bước từ người có chuyên môn sang người dạy chuyên môn.
Khi làm nghề, kiến thức sâu rộng là tài sản của mình.
Khi đứng lớp, tài sản ấy phải được sử dụng có chọn lọc để phục vụ người học.
Người Giáo viên giỏi không nhất thiết là người đưa được nhiều kiến thức nhất vào một giờ.
Có khi năng lực lại thể hiện ở việc biết:
điều gì chưa cần nói;
điều gì phải nói thật rõ;
điều gì phải để học viên tự suy nghĩ;
và điều gì chỉ có thể kết luận là đã học được sau khi người học biết vận dụng.
Người thầy không đứng lớp để chứng minh:
“Tôi biết rất nhiều.”
Người thầy đứng lớp để tạo điều kiện cho học viên:
“Tôi đã hiểu thêm – và tôi biết dùng điều vừa học.”
DẠY LÝ THUYẾT KHÔNG PHẢI CHUYỂN CÀNG NHIỀU KIẾN THỨC TỪ NGƯỜI THẦY SANG NGƯỜI HỌC CÀNG TỐT.
Người Giáo viên phải biết tổ chức một đường đi:
TRỌNG TÂM → NHỚ → HIỂU → MINH HỌA → VẬN DỤNG → KIỂM TRA.
Giáo trình cung cấp nội dung.
Nhưng người Giáo viên phải giúp nội dung ấy trở thành một quá trình học có cấu trúc.
Và đôi khi, dấu hiệu của một người thầy hiểu sâu không phải là nói được thật nhiều.
Mà là:
BIẾT CHỌN ĐÚNG ĐIỀU NGƯỜI HỌC CẦN HỌC Ở ĐÚNG THỜI ĐIỂM.
Trước một phần lý thuyết sắp dạy, hãy thử chia nội dung thành ba câu hỏi:
Học viên bắt buộc phải NHỚ gì?
Điều gì họ phải thực sự HIỂU?
Và kiến thức nào họ phải biết VẬN DỤNG?
Nếu ba câu trả lời rõ, người Giáo viên đã bắt đầu chuyển từ việc chuẩn bị điều mình sẽ nói sang thiết kế điều người học sẽ học.
